Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, Thủ đô đang đối diện với những giới hạn của mô hình phát triển đô thị cũ. Ùn tắc giao thông, quá tải hạ tầng, những khu dân cư xuống cấp, những quy hoạch kéo dài nhiều năm chưa thể thực hiện đang đặt ra yêu cầu cấp thiết: Hà Nội cần một cuộc chuyển mình mạnh mẽ hơn, không chỉ để giải quyết những tồn tại hôm nay mà còn để kiến tạo diện mạo Thủ đô cho các thế hệ mai sau.
Từ bước ngoặt mở rộng địa giới đến đòi hỏi một bước ngoặt mới
Ngày 1-8-2008, việc mở rộng địa giới hành chính chính thức được triển khai theo Nghị quyết số 15/2008/QH12 của Quốc hội khóa XII, đưa diện tích tự nhiên của Hà Nội lên 334.470,02ha, tương đương khoảng 3.344,7km². Không chỉ mở rộng quy mô địa lý, quyết định mang tầm chiến lược này còn tạo điều kiện để Thủ đô tổ chức lại không gian phát triển, kết nối khu vực đô thị trung tâm với các vùng ngoại thành, các đô thị vệ tinh và những hành lang kinh tế mới.
Sau gần hai thập niên, diện mạo Hà Nội đã có những thay đổi sâu sắc. Ảnh: Quang Thái
Sau gần hai thập niên, diện mạo Hà Nội đã có những thay đổi sâu sắc. Từ một đô thị có không gian phát triển tương đối hạn hẹp, Hà Nội có điều kiện tổ chức lại các khu vực đô thị, công nghiệp, dịch vụ, hạ tầng giao thông và những vùng sinh thái rộng lớn. Những tuyến đường mới, những khu đô thị hiện đại, những cây cầu vượt sông và các công trình hạ tầng quan trọng đã từng bước làm thay đổi diện mạo Thủ đô.
Không thể phủ nhận những thành tựu to lớn ấy.
Nhưng phát triển đô thị không phải là một hành trình chỉ có những con đường rộng hơn, những tòa nhà cao hơn hay những khu dân cư mới mọc lên.
Thước đo cuối cùng của một đô thị hiện đại phải là chất lượng sống của người dân, hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng phát triển bền vững.
Nhìn từ thước đo ấy, Hà Nội vẫn còn không ít vấn đề cần giải quyết.
Có những khu vực đô thị phát triển nhanh về nhà ở nhưng hạ tầng giao thông, trường học, bệnh viện và không gian công cộng chưa theo kịp. Có những khu dân cư tồn tại nhiều bất cập về môi trường, hệ thống thoát nước và phòng cháy, chữa cháy. Có những khu đất nằm trong quy hoạch kéo dài nhiều năm, khiến nguồn lực không được khai thác hiệu quả, cuộc sống của người dân chịu nhiều ảnh hưởng.
Những bất cập ấy không chỉ làm giảm chất lượng sống mà còn tạo ra những chi phí phát triển ngày càng lớn cho toàn xã hội.
Điều đáng suy nghĩ là nhiều vấn đề không thể giải quyết triệt để bằng những giải pháp đơn lẻ.
Mở rộng một tuyến đường có thể giảm ùn tắc tại một vị trí, nhưng chưa chắc giải quyết được áp lực giao thông của cả khu vực. Xây dựng thêm những tòa chung cư có thể đáp ứng nhu cầu nhà ở, nhưng nếu thiếu trường học, công viên, giao thông công cộng, lại có thể tạo thêm những điểm quá tải mới.
Hà Nội vì thế không thể chỉ tiếp tục mở rộng đô thị, mà cần tổ chức lại đô thị một cách khoa học, đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn.
Đó chính là sự khác biệt căn bản giữa phát triển theo chiều rộng và tái thiết để nâng cao chất lượng phát triển.
Thi công cầu Trần Hưng Đạo. Ảnh: Quang Thái
Tái thiết không phải là phá bỏ quá khứ
Khi nói đến tái thiết đô thị, điều đầu tiên cần được nhận thức đầy đủ là tái thiết không đồng nghĩa với việc phá bỏ những gì đang tồn tại để xây dựng những công trình mới.
Một đô thị có chiều sâu lịch sử hơn nghìn năm như Hà Nội càng không thể phát triển bằng cách đánh đổi những giá trị đã làm nên bản sắc của mình.
Hà Nội cần những không gian hiện đại, nhưng cũng cần gìn giữ ký ức đô thị. Cần những tuyến giao thông lớn, nhưng cũng cần bảo vệ không gian văn hóa, cảnh quan và môi trường. Cần những trung tâm kinh tế năng động, nhưng không thể thiếu những khu dân cư đáng sống, những trường học, bệnh viện và công viên gần gũi với người dân.
Tái thiết đúng nghĩa phải là quá trình giải quyết đồng thời ba yêu cầu: Khắc phục những bất cập đã tích tụ, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực hiện có và tạo lập không gian phát triển mới.
Đây không chỉ là bài toán kiến trúc hay xây dựng, mà còn là bài toán về quản trị đô thị, cơ chế chính sách, tổ chức nguồn lực và sự đồng thuận xã hội. Bởi một đô thị hiện đại không thể được hình thành chỉ từ những bản vẽ đẹp. Đô thị ấy phải được hình thành từ những quyết sách đúng, cách tổ chức thực hiện hiệu quả và sự tham gia thực chất của người dân.
Cơ hội không tự biến thành hiện thực
Hà Nội đang đứng trước những điều kiện mới để xem xét các giải pháp tái thiết đô thị ở quy mô lớn hơn, đồng bộ hơn.
Các định hướng quy hoạch dài hạn, việc hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô, cùng những chương trình đầu tư hạ tầng giao thông và chỉnh trang đô thị mở ra khả năng tổ chức lại không gian phát triển. Nhưng cần nhìn nhận một cách khách quan rằng, cơ chế thuận lợi mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là năng lực biến chủ trương thành những công trình, dịch vụ và thay đổi cụ thể trong đời sống.
Một dự án tái thiết chỉ có ý nghĩa khi những vấn đề tồn tại của khu vực được giải quyết thực chất. Một khu đô thị mới chỉ có giá trị bền vững khi người dân được tiếp cận hạ tầng xã hội tốt hơn. Một tuyến đường sắt đô thị chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi kết nối thuận tiện với nơi ở, nơi làm việc và các dịch vụ thiết yếu.
Đặc biệt, quá trình tái thiết phải xử lý hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Nhà nước cần bảo đảm lợi ích công cộng và sự phát triển bền vững. Doanh nghiệp cần có môi trường đầu tư minh bạch, khả thi. Người dân phải được tiếp cận đầy đủ thông tin, được tham gia ý kiến và được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.
Không thể có một cuộc tái thiết thành công nếu những người chịu tác động trực tiếp lại không nhìn thấy tương lai tốt đẹp hơn cho chính mình.
Từ tầm nhìn lớn đến những thay đổi có thể cảm nhận
Người dân không đánh giá sự phát triển của Thủ đô chỉ bằng quy mô vốn đầu tư hay số lượng dự án.
Điều họ mong đợi là những thay đổi gần gũi và thiết thực: Đi lại thuận tiện hơn, môi trường trong lành hơn, con em được học tập trong những ngôi trường tốt hơn, người cao tuổi có không gian sinh hoạt, các gia đình được sống trong những khu dân cư an toàn và văn minh. Bởi vậy, mọi chương trình tái thiết cần được đặt trước một câu hỏi căn bản: Sau khi dự án hoàn thành, cuộc sống của người dân sẽ tốt hơn như thế nào?
Câu hỏi tưởng chừng giản dị ấy phải trở thành tiêu chí xuyên suốt từ khâu lập quy hoạch, lựa chọn dự án, tổ chức đầu tư đến đánh giá hiệu quả. Tái thiết đô thị không thể chỉ hướng tới sự thay đổi về hình thức. Quan trọng hơn, phải tạo ra sự thay đổi về chất lượng sống và chất lượng quản trị.
Một Hà Nội phát triển bền vững không phải là thành phố không ngừng mở rộng bằng mọi giá, mà là thành phố biết sử dụng hiệu quả từng tấc đất, từng nguồn lực đầu tư và từng cơ hội phát triển.
Cơ sở chăm sóc sức khỏe ban ngày cho người cao tuổi tại phường Long Biên. Ảnh: Quang Thái
Trách nhiệm với tương lai Thủ đô
Mười tám năm trước, Hà Nội đã có một bước ngoặt lịch sử về không gian phát triển. Hôm nay, Thủ đô đang đứng trước yêu cầu tạo ra một bước ngoặt mới về chất lượng phát triển.
Nếu mở rộng địa giới năm 2008 tạo thêm không gian cho Hà Nội, thì tái thiết đô thị trong giai đoạn tới phải hướng tới tạo thêm giá trị cho không gian ấy. Đây là một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi nguồn lực rất lớn, tư duy đổi mới và sự kiên trì trong tổ chức thực hiện. Nhưng khó khăn không thể là lý do để trì hoãn những vấn đề đã đến lúc phải giải quyết. Càng chậm khắc phục những bất cập của đô thị, chi phí kinh tế và xã hội có thể càng lớn. Ngược lại, mỗi quyết sách đúng hôm nay có thể tạo ra giá trị phát triển trong nhiều thập kỷ.
Hà Nội cần phát triển nhanh hơn, nhưng không thể đánh đổi chất lượng sống để chạy theo tốc độ. Đồng thời, cần hiện đại hơn, nhưng không thể xóa nhòa bản sắc. Cùng với đó là huy động nguồn lực lớn, nhưng phải bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả. Thành công của tái thiết không nằm ở số công trình mới được xây dựng, mà ở số vấn đề cũ được giải quyết, số cơ hội phát triển được mở ra và những giá trị bền vững được trao lại cho các thế hệ mai sau.
Một cuộc tái thiết thực sự thành công không được đo bằng bao nhiêu công trình mới được xây dựng, mà bằng bao nhiêu bất cập cũ được giải quyết và bao nhiêu giá trị mới được tạo ra cho cộng đồng. Đó mới là bước ngoặt xứng tầm với một Thủ đô nghìn năm văn hiến: Không chỉ mở rộng không gian để phát triển, mà còn tái tạo giá trị cho từng không gian, để Hà Nội trở thành nơi đáng sống hơn đối với mỗi người dân.
Và đó cũng chính là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với một Thủ đô nghìn năm văn hiến và đối với tương lai của thế hệ mai sau.