Từ tư duy “quay mặt vào sông”, việc kiến tạo không gian sông Hồng đang từng bước chuyển từ ý tưởng thành những hành động cụ thể, mở ra kỳ vọng về một động lực phát triển mới cho Thủ đô.
Từ tư duy “quay mặt vào sông” đến hành động
Nhìn lại tiến trình hơn một nghìn năm Thăng Long – Hà Nội, TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Văn hóa – Xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, trong ký ức cộng đồng, sông Hồng từng gắn với lũ lụt và mất mát nhưng đó không phải là bản chất lâu dài của dòng sông.
“Thời gian chính của sông Hồng là thời gian nuôi dưỡng. Sông Hồng có tâm hồn, có nhịp đập. Chúng ta hãy lắng nghe và rung động theo nhịp đập ấy”, TS Nguyễn Viết Chức nói.
Phối cảnh sông Hồng về đêm với không gian đô thị, cầu và hệ thống giao thông cùng tạo nên diện mạo mới bên dòng sông.
Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, sông Hồng – sông Cái, dòng sông Mẹ linh thiêng là nơi kết tinh trầm tích văn hóa, lịch sử ngàn năm của dân tộc Việt Nam. Qua bao thế hệ, dòng sông không chỉ bồi đắp phù sa cho đôi bờ, mà còn bồi đắp chiều sâu văn hóa, hun đúc bản lĩnh và tâm hồn người Việt, đặc biệt trên vùng đất Thăng Long – Hà Nội, nơi hội tụ đậm đặc những giá trị tiêu biểu nhất.
“Trách nhiệm của thế hệ hôm nay không dừng lại ở việc bảo tồn ký ức lịch sử, mà còn phải kiến tạo tương lai cho dòng sông. Trong tầm nhìn 100 năm tới, Hà Nội cần nỗ lực để dòng sông luôn tràn đầy nguồn nước sạch, trở thành không gian sinh thái – văn hóa bền vững, nuôi dưỡng đời sống vật chất và tinh thần cho hơn 10 triệu người dân Thủ đô và hơn 33 triệu cư dân vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ”, kiến trúc sư Trần Huy Ánh nêu quan điểm.
Các chuyên gia cho rằng, suốt một thời gian dài, dòng sông dường như chưa được đặt đúng vị trí trong cấu trúc phát triển trung tâm. Nhiều đoạn bờ sông thiếu hạ tầng, thiếu kết nối; giá trị văn hóa chưa được liên kết thành một chỉnh thể. Việc “đánh thức” sông Hồng vì thế không chỉ là câu chuyện quy hoạch, mà còn là hành trình khôi phục mối quan hệ giữa con người với dòng sông, giữa hiện tại với chiều sâu lịch sử.
Nếu chiều sâu lịch sử là nền tảng tinh thần, những công trình hạ tầng đang triển khai chính là biểu hiện rõ nét của quyết tâm chính trị.
Cuối năm 2025, thành phố chính thức khởi công Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng – dự án được xem là “phát pháo lệnh” cho hành trình kiến tạo không gian bên sông. Đây không đơn thuần là một tuyến giao thông quy mô lớn, mà là quyết sách tái cấu trúc đô thị theo tầm nhìn “quay mặt vào sông”, thay đổi cách Hà Nội tiếp cận dòng chảy trung tâm của mình.
Thời gian qua, Hà Nội đã khởi công hàng loạt cây cầu vượt sông Hồng. Khi hoàn thành, hệ thống các cây cầu hiện tại và tương lai không chỉ giải bài toán giao thông, mà còn tạo thế cân bằng hai bờ, hình thành cấu trúc đô thị đa trung tâm, mở rộng không gian phát triển về phía Bắc và phía Đông.
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng, Hà Nội đã trải qua nhiều đề xuất, dự án lớn liên quan đến sông Hồng, từ ý tưởng thành phố Bắc sông Hồng, quy hoạch mở rộng năm 2011 đến quy hoạch phân khu sông Hồng công bố năm 2023. Tuy nhiên, trong thời gian dài, các ý tưởng vẫn chủ yếu nằm trên bản vẽ. Chỉ đến khi dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chính thức khởi công, tiến trình phục hưng sông Hồng mới thực sự được kích hoạt bằng hành động cụ thể.
Sông Hồng nhìn từ trên cao với những bãi bồi, vùng sản xuất và khu dân cư đan xen, một không gian giàu giá trị cảnh quan, sinh thái của Hà Nội.
“Điểm cốt lõi của dự án không chỉ là một tuyến giao thông, mà còn là định hình không gian hai bên bờ sông trở thành không gian văn hóa – nghệ thuật công cộng quy mô lớn, mang tính biểu tượng của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới”, kiến trúc sư Trần Huy Ánh chia sẻ.
Cùng với đó là việc khởi công công viên Phú Thượng, đẩy nhanh thi công các cây cầu lớn nối hai bờ, mở rộng không gian đô thị phía Bắc sông Hồng, tăng cường liên kết vùng với các tỉnh phía Bắc và duyên hải phía Đông.
Song song với đó, các khu đô thị hiện đại cũng được triển khai để tạo không gian định cư an toàn cho người dân ngoài đê, từng bước trả lại không gian mặt nước, cây xanh và cảnh quan sinh thái – văn hóa cho dòng sông. Có thể nói, tiến trình đổi mới và phục hưng sông Hồng đã chính thức chuyển từ tư duy sang hành động.
Trong khi đó, TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, việc kiến tạo không gian sông Hồng không thể nhìn ở góc độ đơn lẻ, hay chỉ trong một thời điểm nhất định. Bởi đây là một chiến lược dài hạn, có tầm vóc lớn. Các công trình như cầu bắc qua sông Hồng, hay trục đại lộ cảnh quan ven sông không chỉ đơn thuần là dự án giao thông. Đó còn là câu chuyện về văn hóa, kinh tế, đạo lý và sự hồi sinh của cả một dòng sông gắn bó với lịch sử dân tộc. Những giá trị này đan xen, bổ trợ cho nhau, tạo nên động lực phát triển bền vững.
“Dự án không đứng riêng lẻ, mà gắn kết chặt chẽ với hàng loạt quy hoạch và công trình trọng điểm đang triển khai như Đại lộ Tây Thăng Long, Vành đai 4, Vành đai 2,5… Tất cả tạo thành một chỉnh thể đồng bộ trong cấu trúc phát triển đô thị hiện đại. Ở đây không chỉ là khơi dòng sông, mà là khơi mạch nguồn vô tận của lịch sử đang vươn lên”, TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh, coi đó là tinh thần xuyên suốt của hành trình phục hưng sông Hồng hôm nay.
Sông Hồng – trục cảnh quan sinh thái, văn hóa của Thủ đô. Ảnh: Phạm Hùng
Mở không gian phát triển mới
Về định hướng phát triển kinh tế – công nghiệp – du lịch gắn với không gian sông Hồng, TS Nguyễn Minh Phong, thành viên Hội đồng Tư vấn kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, sông Hồng không chỉ là trục sinh thái, mà còn là nền tảng kinh tế đặc biệt quan trọng của Thủ đô.
TS Nguyễn Minh Phong dẫn chứng, Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng nghề, chiếm hơn một nửa tổng số làng nghề cả nước; trong đó, gần 400 làng nghề được công nhận làng nghề truyền thống. Đây là kho tàng giá trị văn hóa – kinh tế đặc sắc của Thăng Long xưa và Hà Nội nay.
Từ các làng nghề đã hình thành hệ thống phố phường, tạo ra sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phục vụ người dân Thủ đô, các vùng lân cận và cả nước. Hà Nội từng là trung tâm thương mại, trung tâm sản xuất thủ công truyền thống lớn, đồng thời, cũng là nơi hội tụ giao thương và lan tỏa giá trị văn hóa.
Theo TS Nguyễn Minh Phong, làng nghề không chỉ mang ý nghĩa sản xuất, mà còn tạo dựng không gian văn hóa với lễ hội, tập quán, tri thức dân gian. Đây là nền tảng thuận lợi để phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch làng nghề, kết hợp nông nghiệp – văn hóa – dịch vụ.
“Phát triển vùng đất sông Hồng không chỉ là phát triển hạ tầng, mà phải là phát triển hệ sinh thái kinh tế – văn hóa – du lịch. Trong đó, dịch vụ và du lịch có thể trở thành điểm nhấn, còn công nghệ là đòn bẩy nâng cao giá trị”, ông nhấn mạnh.
“Nếu được quy hoạch đồng bộ, khai thác đúng hướng và gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng, không gian sông Hồng sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế Thủ đô phát triển bền vững trong giai đoạn mới”, TS Nguyễn Minh Phong nêu quan điểm.
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng, nếu trục đại lộ và hệ thống cầu hoàn thành, cấu trúc kinh tế Hà Nội sẽ có sự chuyển dịch căn bản. Không gian phát triển được mở rộng sẽ giúp phân bổ lại nguồn lực, giảm áp lực cho khu vực nội đô, đồng thời, hình thành các cực tăng trưởng mới.
Hạ tầng giao thông đồng bộ sẽ rút ngắn thời gian di chuyển, giảm chi phí logistics, gia tăng sức cạnh tranh và thu hút đầu tư xã hội. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để Hà Nội đẩy nhanh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và kinh tế sáng tạo.
Trục sông Hồng được xác định là khu vực góp phần gia tăng quỹ không gian xanh của thành phố. Ảnh: Phạm Hùng
Việc hình thành trục đại lộ cảnh quan cùng hệ thống cầu vượt sông Hồng được xem là bước ngoặt trong chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển của Hà Nội. Không chỉ mở rộng đô thị về phía Đông và phía Bắc, trục sông Hồng còn tạo nền tảng để phát triển các ngành tài chính, công nghệ, logistics và du lịch đường sông, từng bước định hình một hành lang kinh tế năng động của Vùng Thủ đô và đồng bằng sông Hồng.
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh dẫn chứng, nhiều thành phố lớn trên thế giới đã tạo nên kỳ tích hồi sinh dòng sông, biến không gian ven sông thành trục trung tâm của tài chính, thương mại và văn hóa. Các mô hình như sông Thames tại London, sông Seine tại Paris, hay sông Hàn ở Seoul đều trải qua hàng chục năm cải tạo, phục hồi sinh thái trước khi trở thành biểu tượng phát triển bền vững.
Hà Nội đang bắt đầu hành trình kiến tạo “kỳ tích sông Hồng” bằng những hành động cụ thể, với quyết tâm chính trị cao và sự đồng thuận xã hội, dù phía trước còn nhiều thách thức.
Ở góc độ chiến lược quốc gia, yêu cầu đặt ra là Hà Nội phải được định vị như trung tâm kiến tạo phát triển, dẫn dắt mô hình tăng trưởng mới. Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng, trục sông Hồng có thể tạo nền tảng không gian cho mục tiêu xây dựng Thủ đô trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính và công nghệ của khu vực. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành hiện thực, cần hội đủ các điều kiện về thể chế, quy hoạch tích hợp, cơ chế phối hợp vùng và huy động nguồn lực dài hạn.
Từ những phân tích trên, kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng phát triển trục sông Hồng sẽ tái phân bố dân cư, lao động và dòng vốn đầu tư, thúc đẩy mô hình đô thị đa trung tâm trong bán kính liên kết vùng. Khi hạ tầng đủ mạnh, khoảng cách địa lý sẽ được rút ngắn, mở rộng không gian phát triển cho toàn Vùng Thủ đô.
Phối cảnh Dự án đầu tư xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.
TS Nguyễn Minh Phong cho rằng, khi trục cảnh quan sông Hồng được hiện thực hóa đồng bộ với hệ thống hạ tầng chiến lược, Hà Nội sẽ mở ra một không gian kinh tế hoàn toàn mới. Việc hình thành đại lộ ven sông cùng các cây cầu kết nối hai bờ và các tuyến metro chạy dọc hành lang này, tạo nên mạng lưới liên kết chặt chẽ với toàn bộ hệ thống đường sắt đô thị tương lai của Thủ đô. Khi kết nối với Vành đai 4 và các trục giao thông liên vùng, Hà Nội sẽ có một không gian phát triển rộng mở, vượt ra khỏi giới hạn địa lý truyền thống.
TS Nguyễn Minh Phong kỳ vọng đoạn sông Hồng đi qua Hà Nội sẽ trở thành khu vực có giá trị kinh tế cao nhất toàn tuyến, thậm chí là hình mẫu cho phát triển kinh tế sông của Việt Nam. Khi đó, Hà Nội không chỉ là trung tâm hành chính – thương mại, mà còn là trung tâm kinh tế sông, kinh tế dịch vụ chất lượng cao, gắn với du lịch đường thủy, văn hóa và làng nghề.
Có thể nói, “kỳ tích sông Hồng” không chỉ là câu chuyện của hạ tầng, mà còn là động lực chiến lược nâng tầm vị thế Hà Nội, lan tỏa phát triển quốc gia. Với quyết tâm chính trị mạnh mẽ và sự đồng hành của người dân, khát vọng xây dựng một Thủ đô thịnh vượng bên dòng sông Hồng đang từng bước trở thành hiện thực.
Sông Hồng không chỉ là yếu tố địa lý, mà đã trở thành một phần không thể tách rời trong lịch sử và đời sống tinh thần của người dân Thăng Long – Hà Nội cũng như dân tộc Việt Nam qua các thời kỳ. Nói đến “kỳ tích sông Hồng” hôm nay phải đặt trong cả chiều sâu lịch sử lẫn tầm vóc thời đại. Kỳ tích ấy có tầm lịch sử, có tầm văn hóa và có tầm của thời đại. Chỉ khi kế thừa sâu sắc những giá trị đã ăn sâu trong tâm khảm dân tộc, chúng ta mới có thể nghĩ ra những chương trình, dự án thực sự vì cuộc sống.
Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển đặc biệt, một thời kỳ hưng thịnh mới và Hà Nội cũng phải bứt phá tương xứng với vị thế của mình. Chúng ta hãy cảm hóa dòng sông này.
TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Văn hóa – Xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam