Từ không gian ngầm đến tầm cao, Luật Thủ đô năm 2026 tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội khai thác hiệu quả “không gian ba chiều”, gắn quy hoạch với giao thông công cộng và hạ tầng số, mở rộng dư địa phát triển cho một đô thị hiện đại, thông minh và bền vững.
Quy hoạch là công cụ quan trọng định hướng sự phát triển của một đô thị. Với Hà Nội – Thủ đô của cả nước, nơi có tốc độ đô thị hóa nhanh, dân số lớn và nhiều yêu cầu phát triển đặc thù, chất lượng quy hoạch càng có ý nghĩa quyết định.
Thực tiễn những năm qua cho thấy, cùng với tốc độ phát triển kinh tế – xã hội, Hà Nội đang chịu nhiều sức ép về giao thông, dân số, môi trường, hạ tầng kỹ thuật, không gian công cộng và sự chênh lệch về tốc độ phát triển giữa các khu vực.
Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô năm 2026 bổ sung nhiều cơ chế, chính sách mới về quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị, tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội tổ chức lại không gian phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại và hiệu quả hơn.
Hầm chui Lê Văn Lương
Đáng chú ý, Luật quy định Hà Nội chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô, tích hợp đồng thời Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung. Cách tiếp cận này hướng tới khắc phục tình trạng chồng chéo giữa các loại quy hoạch, tạo cơ sở để tổ chức không gian đô thị, phát triển hạ tầng, sử dụng đất và bố trí nguồn lực được thực hiện thống nhất.
Thay vì phát triển từng khu vực theo những quy hoạch riêng lẻ, quy hoạch tích hợp cho phép Hà Nội nhìn nhận đô thị như một chỉnh thể, trong đó giao thông, đất đai, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng số, không gian xanh và các khu chức năng được tính toán trong mối liên kết ngay từ đầu. Đây cũng là cơ sở để Thành phố chủ động định hình các cực phát triển mới, thay vì chỉ tập trung xử lý những điểm nghẽn sau khi đã phát sinh.
TS. KTS Nguyễn Văn Quảng, Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng thành công của Luật Thủ đô không nằm ở số lượng cơ chế đặc thù được ban hành mà ở khả năng biến những cơ chế đó thành các dự án cụ thể, tạo ra thay đổi rõ rệt đối với chất lượng sống của người dân.
Theo ông, Hà Nội cần sớm hoàn thiện Quy hoạch Thủ đô tích hợp theo tinh thần của Luật mới, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch giao thông, sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng số, thay vì phát triển đô thị trước rồi mới đầu tư giao thông như trước đây.
Trong điều kiện quỹ đất ngày càng hạn hẹp, mở rộng không gian phát triển theo chiều sâu và chiều cao là yêu cầu tất yếu đối với một đô thị lớn như Hà Nội. Luật Thủ đô năm 2026 quy định cụ thể hơn về quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao, tạo cơ sở pháp lý để Thành phố khai thác hiệu quả hơn “không gian ba chiều” của đô thị.
Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn cho biết, thành phố đang từng bước chuyển từ tư duy quản lý không gian đơn chiều sang đa chiều, phân tầng, trong đó không gian ngầm trở thành một bộ phận của cấu trúc đô thị.
Hà Nội cũng đang nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế về quy hoạch, quản lý, khai thác và thu hút đầu tư phát triển không gian ngầm, tạo cơ sở tổ chức đồng bộ các công trình giao thông, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe, thương mại và dịch vụ dưới lòng đất.
Lãnh đạo thành phố cho rằng, khai thác hiệu quả không gian ngầm không chỉ góp phần giải quyết hạn chế về quỹ đất, giảm áp lực lên mặt đất mà còn mở thêm nguồn lực phát triển, phù hợp định hướng xây dựng Hà Nội hiện đại, đa tầng và sử dụng hiệu quả tài nguyên đất đai.
Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng và các đồng chí lãnh đạo Thành phố Hà Nội ngày 9/5/2026 thị sát thực địa tại đường hầm số 1 thuộc Dự án Tuyến đường sắt đô thị thí điểm thành phố Hà Nội, đoạn Nhổn – Ga Hà Nội.
Tuyến đường sắt đô thị trên cao Cát Linh – Hà Đông đã trở thành trục xuong sống trong hệ thông giao thông công cộng của Thủ đô.
Trong hồ sơ điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B và H1-1C đang lấy ý kiến, Hà Nội nghiên cứu tổ chức không gian ngầm quanh Nhà hát Lớn và cụm văn hóa – nghệ thuật phía Nam.
Phương án đề xuất 4 tầng hầm, kết hợp tuyến đi bộ ngầm kết nối khu vực Tràng Tiền, Nhà hát Lớn với các không gian văn hóa, công cộng lân cận; đồng thời tăng liên kết giữa không gian trên và dưới mặt đất. Phạm vi nghiên cứu khoảng 32,51ha, thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam.
Ở góc độ tổ chức giao thông, ông Lương Đức Thắng, Phó Trưởng phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông (Sở Xây dựng Hà Nội), cho biết thành phố định hướng ưu tiên khai thác không gian ngầm tại khu vực trung tâm, các khu đô thị hiện hữu và những nơi phát triển theo mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông).
Theo ông Thắng, không gian ngầm cần được kết nối với các ga đường sắt đô thị, hành lang đi bộ ngầm và các công trình hạ tầng liên quan, góp phần giảm áp lực giao thông trên mặt đất và nâng cao khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải.Cách tiếp cận này cho phép các công trình ngầm đảm nhiệm nhiều chức năng trong cùng một hệ thống. Bãi đỗ xe cạnh ga metro có thể trở thành điểm trung chuyển; hành lang đi bộ ngầm kết nối nhà ga với khu thương mại, dịch vụ; các công trình kỹ thuật được bố trí hợp lý có thể dành thêm không gian mặt đất cho cây xanh, quảng trường và người đi bộ.Khi đó, giá trị của không gian ngầm không chỉ nằm ở việc tạo thêm diện tích sử dụng, mà quan trọng hơn là giải phóng và tổ chức lại không gian mặt đất.
Cùng với khai thác không gian mới, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) tiếp tục được xác định là một giải pháp quan trọng. Các khu dân cư, dịch vụ, thương mại, văn phòng và công trình công cộng được tổ chức tập trung quanh các tuyến đường sắt đô thị, nhà ga và đầu mối giao thông lớn. Cách tiếp cận này giúp khai thác hiệu quả quỹ đất, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, hạn chế ùn tắc và tạo động lực hình thành các cực tăng trưởng mới.
Đối với Hà Nội, khi mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn từng bước được mở rộng, việc gắn quy hoạch đô thị với giao thông sẽ không chỉ giải quyết bài toán đi lại mà còn trở thành công cụ tổ chức lại không gian và phân bổ nguồn lực phát triển.
Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn
Mục tiêu xây dựng Hà Nội xanh, thông minh và phát triển bền vững được thể hiện xuyên suốt trong cách tiếp cận mới về quy hoạch. Thành phố có điều kiện tăng cường phát triển không gian xanh, bảo vệ môi trường sinh thái, sử dụng năng lượng hiệu quả và ứng dụng công nghệ số trong quản lý đô thị. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đô thị thông minh không thể chỉ được tạo nên bằng việc đưa công nghệ vào quản lý mà phải được thiết kế thông minh ngay từ khâu quy hoạch.
KTS Trần Tuấn Anh cho rằng quá trình xây dựng đô thị thông minh vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức về hạ tầng, nguồn lực và cơ chế quản lý. Theo ông Tuấn Anh, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng số ở nhiều nơi chưa đồng bộ; dữ liệu giữa các sở, ngành còn phân tán, thiếu kết nối, làm hạn chế hiệu quả quản lý và điều hành. Trong khi đó, nhu cầu đầu tư cho hạ tầng số, trung tâm dữ liệu và các nền tảng công nghệ rất lớn, nhưng nguồn lực ngân sách còn hạn chế, việc huy động vốn xã hội hóa vẫn gặp không ít khó khăn.
Nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ, dữ liệu và quản trị đô thị thông minh cũng là vấn đề cần được quan tâm. Cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về an toàn thông tin, an ninh mạng khi các hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ được số hóa.
Đặc biệt, sự phối hợp giữa các cơ quan, doanh nghiệp và người dân có vai trò quan trọng. Nếu cơ chế chia sẻ dữ liệu chưa thông suốt, các cơ quan quản lý thiếu sự phối hợp hoặc người dân chưa tích cực sử dụng các dịch vụ số, những lợi ích của đô thị thông minh sẽ khó phát huy đầy đủ.
“Thành phố cần ưu tiên xây dựng hệ thống dữ liệu số thống nhất, kết nối giữa các sở, ngành và chính quyền địa phương. Bên cạnh đó, cũng cần huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội thông qua hợp tác công – tư (PPP), phát hành trái phiếu xanh, trái phiếu đô thị và các quỹ đầu tư phát triển để có đủ nguồn lực đầu tư cho hạ tầng số, giao thông thông minh và các dự án đổi mới sáng tạo”, KTS Trần Tuấn Anh nhấn mạnh.
Phối cảnh tổng thể bãi đỗ xe ngầm tại khu vực vườn hoa Phùng Hưng – Bát Đàn
Có thể thấy, điểm cốt lõi trong tư duy quy hoạch mới của Hà Nội không chỉ nằm ở việc mở rộng không gian đô thị mà là sử dụng hiệu quả từng không gian, kết nối các nguồn lực và chủ động tạo dư địa phát triển cho tương lai.
Từ quy hoạch tích hợp, phát triển TOD, khai thác không gian ngầm và không gian trên cao đến xây dựng hạ tầng số, Luật Thủ đô năm 2026 đang tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chuyển từ tư duy phát triển theo chiều rộng sang phát triển dựa trên chất lượng quy hoạch và hiệu quả sử dụng không gian. Quan trọng hơn, giá trị của những cơ chế mới sẽ được thể hiện ở khả năng chuyển hóa quy hoạch thành các dự án cụ thể, biến không gian được quy hoạch thành không gian phát triển thực tế và tạo ra những thay đổi tích cực, bền vững trong đời sống người dân Thủ đô.
Một góc Thành phố Hà Nội nhìn từ trên cao