Từ xã lên phường – chuyển động ở vùng đô thị mới (Bài cuối)

Đằng sau những khu dân cư đông đúc, hoạt động kinh tế phát triển và diện mạo ngày càng hiện đại vẫn còn những khoảng trống về hạ tầng, quy hoạch và năng lực quản trị. Với các địa phương chuẩn bị chuyển đổi tại Thành phố Hồ Chí Minh, thách thức lớn hơn nằm ở giai đoạn tiếp theo: Làm thế nào để tốc độ phát triển dân cư, nhà ở và các hoạt động kinh tế không vượt quá khả năng đáp ứng của đô thị, đồng thời tạo ra sự phát triển đồng bộ, bền vững giữa các địa bàn.

Bài cuối: Để “phường” không chỉ là tên gọi

Sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp là căn cứ quan trọng để đánh giá chất lượng phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN

Những khoảng trống phía sau tiêu chí đô thị

Những khu dân cư đông đúc tại xã Bình Hưng, xã Nhà Bè, các khu vực sản xuất nông nghiệp đan xen hoạt động thương mại, dịch vụ ở xã Bình Chánh hay không gian công nghiệp, cảng biển tại xã Hiệp Phước cho thấy diện mạo khác nhau của quá trình đô thị hóa. Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển ấy vẫn tồn tại những bất cập cần tiếp tục giải quyết, nhất là khi dân số, nhà ở và hoạt động kinh tế gia tăng nhanh hơn khả năng đáp ứng của các công trình hạ tầng.

Một khu dân cư có thể hình thành nhanh chóng nhưng hệ thống giao thông, thoát nước và các công trình phục vụ cộng đồng cần thời gian, quỹ đất và nguồn lực để đầu tư. Khi khoảng cách ấy kéo dài, những lợi thế từ đô thị hóa có thể đi kèm với áp lực ngày càng lớn lên đời sống và hoạt động kinh tế.

Ông Biện Ngọc Toàn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Bình Hưng cho biết, tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dân cư lớn tạo sức ép đáng kể lên giao thông, thoát nước và các công trình công cộng. Những tuyến đường kết nối quan trọng thường xuyên chịu áp lực lưu thông, trong khi một số khu dân cư chưa có hệ thống thoát nước hoàn chỉnh.

Thực tế này phản ánh khoảng cách giữa tốc độ phát triển không gian cư trú với khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật. Khi các khu dân cư tiếp tục mở rộng, việc bổ sung từng công trình riêng lẻ khó có thể giải quyết triệt để những bất cập nếu thiếu sự kết nối trong tổng thể phát triển đô thị.

Một khoảng trống khác là sự phát triển chưa đồng đều giữa hạ tầng sản xuất và hạ tầng phục vụ đời sống. Khu công nghiệp, cảng biển có thể thu hút doanh nghiệp, tạo việc làm và kéo theo dân cư nhưng quá trình ấy đồng thời làm tăng nhu cầu nhà ở, trường học, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa và không gian công cộng.

Đối với một đô thị, những công trình này không chỉ là tiện ích bổ sung mà là điều kiện bảo đảm chất lượng phát triển. Nếu dân số và hoạt động kinh tế tiếp tục gia tăng trong khi hạ tầng xã hội chưa theo kịp, áp lực sẽ dồn lên các khu dân cư hiện hữu.

Bà Lê Thị Anh Thư, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Hiệp Phước cho biết, địa phương phối hợp với khu công nghiệp phát triển nhà lưu trú công nhân, đồng thời tính toán nhu cầu nhà ở xã hội. Cùng với đó là định hướng phát triển các thiết chế văn hóa, giáo dục và chăm sóc sức khỏe, tạo điều kiện ổn định đời sống cho lực lượng lao động đến làm việc.

Từ việc đi lại, học hành đến chăm sóc sức khỏe, những kỳ vọng khi xã trở thành phường đều gắn với nhu cầu rất cụ thể. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải xem xét hạ tầng xã hội như một bộ phận không thể tách rời của phát triển đô thị. Trường học, cơ sở y tế, công viên, không gian công cộng và các thiết chế văn hóa cần được bố trí tương xứng với quy mô dân cư, thay vì chỉ bổ sung khi nhu cầu đã vượt quá khả năng đáp ứng.

Khoảng trống thứ ba liên quan đến năng lực quản trị. Khi các địa bàn chuyển sang mô hình phường, yêu cầu quản lý đất đai, xây dựng, dân cư, môi trường và trật tự đô thị ngày càng phức tạp, trong khi nguồn nhân lực và điều kiện tổ chức thực hiện ở cơ sở còn những hạn chế.

Tại xã Hưng Long, ông Nguyễn Minh Tâm, Trưởng phòng Kinh tế xã cho biết, sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Phòng Kinh tế đã tham mưu giải quyết 123 hồ sơ liên quan đến đất đai và 119 hồ sơ trong lĩnh vực xây dựng tại thời điểm phỏng vấn.

Theo ông Nguyễn Minh Tâm, khó khăn hiện nay là lực lượng cán bộ, công chức còn thiếu so với khối lượng công việc, trong khi các quy định pháp luật thường xuyên được cập nhật, thay đổi. Điều này đòi hỏi đội ngũ chuyên môn phải liên tục nâng cao năng lực, đồng thời tăng cường phối hợp trong giải quyết những vấn đề phát sinh.

Từ “lên phường” đến nâng chất đô thị

Đối với các xã chuẩn bị lên phường, thách thức không chỉ là vận hành bộ máy theo mô hình đô thị, mà còn phải biến những yêu cầu của người dân thành chất lượng phục vụ. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN

Việc HĐND Thành phố Hồ Chí Minh tán thành Đề án thành lập 29 phường trên cơ sở nguyên trạng 29 xã mở ra một giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, nếu việc đạt tiêu chuẩn là cơ sở để chuyển đổi, hoàn thiện chất lượng đô thị phải được xem là nhiệm vụ lâu dài.

Đối với Thành phố, vấn đề không chỉ là mỗi địa phương cần thêm bao nhiêu công trình mà còn là xác định thứ tự ưu tiên đầu tư trên cơ sở đặc điểm phát triển, mức độ cấp thiết và khả năng kết nối giữa các khu vực.

Một tuyến đường được mở rộng có thể giải quyết nhu cầu lưu thông tại chỗ nhưng hiệu quả sẽ hạn chế nếu không kết nối với mạng lưới giao thông chung. Tương tự, phát triển khu dân cư mới cần được tính toán đồng thời với thoát nước, trường học, y tế và không gian công cộng. Điều đó đòi hỏi quy hoạch phải đi trước một bước, làm cơ sở cho việc bố trí nguồn lực và kiểm soát quá trình phát triển.

Ông Võ Phan Lê Nguyễn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nhà Bè cho biết, địa phương đang thực hiện điều chỉnh bốn đồ án quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000. Theo ông, việc hoàn thiện quy hoạch có ý nghĩa quan trọng để định hướng phát triển, đồng thời tạo cơ sở cho công tác quản lý đất đai, xây dựng trong giai đoạn tiếp theo. Cùng với quy hoạch, xã Nhà Bè định hướng nâng cao năng lực quản trị số, nghiên cứu đầu tư và huy động nguồn lực xã hội để phát triển hệ thống camera hỗ trợ quản lý địa bàn, trật tự xây dựng.

Từ định hướng này có thể thấy, nâng chất đô thị không chỉ phụ thuộc vào các dự án đầu tư mà còn đòi hỏi chính quyền có đủ công cụ để theo dõi, kiểm soát những thay đổi diễn ra trên địa bàn.

Một yêu cầu khác là dự báo chính xác nhu cầu phát triển. Khi dân số tăng nhanh, quy hoạch trường học, cơ sở y tế và các công trình công cộng không thể chỉ dựa trên hiện trạng mà cần tính đến biến động trong những năm tiếp theo. Theo ông Phạm Nhật Trường, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Nhựt, dân số thực tế tại thời điểm phỏng vấn khoảng 119.000 người, với mức tăng cơ học ước khoảng 3.000 người mỗi năm. Quy mô và tốc độ gia tăng này cho thấy yêu cầu cập nhật dữ liệu dân cư, dự báo nhu cầu và chủ động chuẩn bị các điều kiện phát triển.

Cơ cấu kinh tế ở vùng đô thị mới chuyển dịch rõ nét từ nông nghiệp sang thương mại, dịch vụ. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN

Nếu quy hoạch không theo kịp biến động dân số, những công trình vừa hoàn thành có thể sớm rơi vào tình trạng quá tải. Vì vậy, dữ liệu dân cư cần trở thành căn cứ quan trọng trong xác định quy mô đầu tư và phân bổ các dịch vụ thiết yếu.

Trong khi đó, đối với những địa bàn có vai trò kết nối kinh tế vùng, yêu cầu nâng chất đô thị còn gắn với phát triển hạ tầng có tính liên vùng. Theo Đề án thành lập phường Hiệp Phước, khu vực đô thị cảng Hiệp Phước nằm trong định hướng phát triển đô thị trung tâm mở rộng phía Nam Thành phố, gắn với hệ thống cảng biển và các tuyến vành đai.

Ông Lê Khắc Cường, Giám đốc Kế hoạch sản xuất Tân Cảng Hiệp Phước cho biết, đơn vị hiện có 10 tuyến dịch vụ của các hãng tàu đăng ký khai thác dài hạn. Theo ông, việc hoàn thiện các tuyến giao thông kết nối sẽ tạo điều kiện phát triển logistics, mở rộng khả năng thu hút đầu tư và nâng cao hiệu quả vận chuyển hàng hóa.

Tuy nhiên, phát triển hạ tầng phục vụ sản xuất phải được đặt trong tổng thể không gian đô thị. Những tuyến đường phục vụ vận tải hàng hóa cần được tính toán cùng nhu cầu đi lại của cư dân, người lao động; các khu vực phát triển công nghiệp phải có điều kiện hạ tầng xã hội phù hợp.

Song hành với đầu tư hạ tầng là yêu cầu nâng cao năng lực của chính quyền phường. Theo ông Biện Ngọc Toàn, Chủ tịch UBND xã Bình Hưng, khung biên chế công chức cấp xã hiện là 50 người, trong khi cấp phường được bố trí 70 người. Việc bổ sung nhân sự tạo điều kiện đáp ứng khối lượng công việc nhưng quan trọng hơn là bố trí đúng chuyên môn và nâng cao khả năng thực hiện những nhiệm vụ quản lý đô thị ngày càng phức tạp.

Về lâu dài, kết quả nâng chất đô thị cần được đánh giá bằng những chuyển biến cụ thể: Khả năng giải quyết các điểm nghẽn giao thông, hiệu quả chống ngập, mức độ đáp ứng của hạ tầng xã hội, tình hình quản lý trật tự xây dựng và năng lực thực thi của bộ máy chính quyền.

Để “phường” không chỉ là tên gọi, điều quyết định không nằm ở việc thay đổi đơn vị hành chính mà ở khả năng chuyển dấu mốc ấy thành những cải thiện thực chất trong tổ chức không gian, chất lượng hạ tầng và hiệu quả quản trị đô thị. Đó cũng là nền tảng để các địa phương sắp lên phường đóng góp vào sự phát triển cân bằng, bền vững của Thành phố Hồ Chí Minh.