TP.HCM tìm lời giải căn cơ cho bài toán chống ngập

Hơn ba giờ chiều, bầu trời phía trên đường Liên ấp 123, xã Tân Vĩnh Lộc, tối sầm. Mưa trút xuống, và chưa đầy nửa giờ sau, vỉa hè biến mất, các con hẻm thành dòng nước đục ngầu, còn dòng xe kẹt cứng giữa bùn đất và rác. Mỗi khi một chiếc xe buýt hay ô tô gầm cao lướt qua, sóng nước lại đánh dạt những chiếc xe máy vào mép tường. Ở đô thị lớn nhất cả nước, kịch bản “cứ mưa là ngập” vẫn lặp lại.

Những con số của một đô thị trũng thấp

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, sau hợp nhất toàn thành phố có 159 điểm ngập do mưa và triều cường. Địa bàn TP.HCM cũ chiếm 76 điểm (57 điểm ở nội đô, 19 điểm ở Thủ Đức cũ), Bình Dương cũ 52 điểm và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ 31 điểm. Về mức độ, có 39 điểm ngập thường xuyên, tức nước sâu hơn 30cm và đọng trên 120 phút, 33 điểm ngập vừa và 22 điểm ngập nhẹ. Còn 65 điểm chưa phân loại, phần lớn thuộc Bình Dương cũ.

Riêng nội đô TP.HCM cũ có 48 điểm ngập do mưa và 9 điểm do triều cường, chủ yếu ở phía Nam và ven sông. Trong nhóm ngập do mưa, 15 điểm ngập thường xuyên tập trung ở các phường Đông Hưng Thuận, Thông Tây Hội, An Hội Đông, Thạnh Mỹ Tây và Bình Trị Đông.

Nguyên nhân trực tiếp, theo Sở Xây dựng, là mưa lớn vượt tần suất thiết kế của hệ thống thoát nước. Khi mưa diện rộng trùng triều cường đạt đỉnh, mạng lưới sông, kênh, rạch không kịp tiêu thoát và nước dồn ứ trong đô thị. Nhưng đó không phải toàn bộ câu chuyện. Một số khu vực đã sụt lún 20 – 50cm, làm giảm độ dốc của cống và tạo ra các vùng trũng cục bộ. Hệ thống thoát nước xây từ nhiều năm trước có tiết diện hạn chế, không theo kịp tốc độ đô thị hóa. Bê tông hóa và lấn chiếm kênh rạch lại thu hẹp không gian trữ và điều tiết nước tự nhiên.

Cơn mưa chiều 16/10 khiến tuyến đường Liên ấp 123, xã Tân Vĩnh Lộc chìm trong nước. Ảnh: Quốc Hải.

“Hòa mình vào nước” để tìm quy luật tự nhiên

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, cảnh báo: “Nếu chỉ tiếp tục mở rộng cống mà không khôi phục khả năng trữ, điều tiết và dẫn thoát nước tự nhiên, bài toán chống ngập sẽ khó có lời giải bền vững”.

Theo ông, thành phố phải bắt đầu từ việc đo đạc, lập bình đồ cao độ tại các điểm ngập để xác định nước chảy về đâu và thoát theo hướng nào. “Thành phố cần nhìn ngập nước theo quy luật tự nhiên, thay vì chỉ tập trung xây công trình chống ngập”, ông đề xuất.

Ông trăn trở: “Tôi đã nói điều này hơn 10 năm trước: phải biết cách ‘hòa mình vào nước’, hiểu dòng chảy tự nhiên rồi mới tính đến phương án xây dựng hạ tầng. Qua khảo sát, thành phố cần xác định rõ những điểm ngập nào nước có thể tự thoát sau 4-8 tiếng, điểm nào bị bít đường thoát và cần xây dựng hồ sinh thái để trữ nước”.

Ông Thuận cho rằng tư duy chống ngập phải chuyển từ chỉ thoát nước sang vừa trữ vừa thoát. Với những khu ngập sâu không thể xả ra kênh rạch, hồ sinh thái là giải pháp cần thiết, và thiếu hệ thống hồ điều tiết thì chống ngập khó đạt hiệu quả bền vững. Chỉ sau khi xác định cao độ và hướng thoát nước, thành phố mới có cơ sở tính toán đồng bộ hệ thống kênh, cống và hồ sinh thái. Về dữ liệu, ông khẳng định: “Toàn bộ dữ liệu về cao độ thiết kế, vị trí ngập và hạ tầng thoát nước cần được số hóa để phục vụ thiết kế, thẩm định và kiểm soát chất lượng công trình. Đây là điều kiện quan trọng để các giải pháp chống ngập đi đúng quy luật tự nhiên và phát huy hiệu quả thực tế”.

Dành không gian cho nước ngay từ quy hoạch

TSKH, KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng chống ngập không phải nhiệm vụ bất khả thi. Điều khiến thành phố loay hoay nhiều năm là cách tiếp cận chắp vá, khi mỗi ngành giải một phần mà thiếu phối hợp tổng thể. “Cứ nhắc đến ngập là quy hết trách nhiệm cho Sở Xây dựng. Nhưng một mình ngành xây dựng không thể gánh nổi. Muốn đô thị không ngập, trước hết phải có không gian cho nước”, ông Sơn nhấn mạnh.

Theo ông Sơn, bài toán này bắt đầu từ quy hoạch sử dụng đất, mật độ bê tông hóa và cách các sở, ngành phối hợp. Mỗi dự án không thể chỉ tối đa hóa diện tích kinh doanh mà bỏ quên không gian thấm và trữ nước. Cây xanh, hồ điều tiết, mặt nước tự nhiên và bể chứa ngầm phải được coi là cấu phần thiết yếu của hạ tầng, không phải phần có thể cắt giảm để tối ưu lợi nhuận. Quy hoạch cũng phải tính đến mưa vượt ngưỡng thiết kế, bằng không gian dự phòng để giữ nước và giảm áp lực cho hệ thống. Các chỉ tiêu về mặt nước, không gian ngầm và hành lang thoát lũ cần được kiểm soát ngay từ khâu thẩm định, cấp phép, thay vì đợi ngập mới khắc phục.

Ông Sơn dẫn kinh nghiệm quốc tế: Paris phát triển hệ thống cống ngầm quy mô lớn từ hàng trăm năm trước, còn Tokyo đầu tư các công trình ngầm khổng lồ để điều tiết nước. Cả hai cho thấy chống ngập là một hệ thống hạ tầng tổng thể, kết hợp công trình kỹ thuật với quy hoạch không gian. Mô hình đa cực, đa trung tâm cũng mở ra cơ hội giảm áp lực lên khu vực lõi, tái cấu trúc nội đô, khôi phục mặt nước và tăng diện tích thấm tự nhiên.

Kế hoạch 142.000 tỷ đồng

Ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM, cho biết thành phố đang khẩn trương triển khai các dự án kiểm soát triều và thoát nước, đặt mục tiêu đến năm 2050 giải quyết 50 điểm ngập lớn hiện nay. Kế hoạch 537/KH-UBND ngày 2/10/2026 của UBND thành phố chia giải pháp thành hai nhóm.

Về phi công trình, thành phố xây dựng phương án phát triển hạ tầng thủy lợi 2025 – 2050, phối hợp với Tây Ninh và Đồng Nai vận hành xả lũ liên hồ chứa thượng nguồn và rà soát quy hoạch thoát nước theo mô hình lưu vực. Về công trình, trọng tâm giai đoạn 2026 – 2027 là hoàn thành giai đoạn 1 dự án Giải quyết ngập do triều, dự kiến bàn giao giữa tháng 11/2026. Dự án sẽ khép kín tuyến ngăn triều, bảo vệ 570 km² và xóa 8 vị trí ngập do triều ở phía Nam và khu vực trung tâm.

Đến năm 2030, thành phố triển khai 87 dự án với tổng vốn hơn 142.000 tỷ đồng. Giai đoạn 2026 – 2027 chi hơn 69.348 tỷ đồng cho 54 dự án, nhằm giải quyết 33 vị trí ngập và xử lý dứt điểm 6 điểm ngập nặng, gồm tuyến Thảo Điền – Quốc Hương – Nguyễn Văn Hưởng, chợ Thủ Đức, khu vực Gò Vấp cũ và sân bay Tân Sơn Nhất, đường Nguyễn Văn Quá, Quốc lộ 13 thuộc Bình Dương cũ và Quốc lộ 51 thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Giai đoạn 2028 – 2030, gần 73.000 tỷ đồng sẽ dành cho 33 dự án còn lại, xử lý 17 vị trí ngập tiếp theo.

Sau mỗi cơn mưa lớn, nhiều tuyến đường ở TP.HCM lại chìm trong nước. Ảnh: Quốc Hải.

Thành phố ngầm lưỡng dụng

Về dài hạn, quy hoạch chung TP.HCM đến năm 2040, tầm nhìn 2060, mở ra hướng đi mới là khai thác cả không gian ngầm. Trên mặt đất, thành phố đẩy nhanh cải tạo các trục thoát nước như kênh Tham Lương – Bến Cát – Nước Lên, rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi, rạch Văn Thánh và rạch Bà Lớn, với nguồn vốn từ đầu tư công, ODA thích ứng biến đổi khí hậu và nhà đầu tư chiến lược. Dưới lòng đất, thành phố có thể xây dựng bản đồ số GIS 3D tích hợp dữ liệu địa chất, thủy văn, metro và tuy-nen kỹ thuật, để quản lý khai thác theo từng tầng sâu, bảo vệ nước ngầm và hạn chế sụt lún.

Các công trình ngầm có thể được thiết kế đa mục đích. Hào kỹ thuật, cống hộp phân lũ và bể điều tiết có thể đặt kết hợp dưới tuyến metro, bãi đỗ xe hay công viên. Ban ngày, không gian này phục vụ giao thông và kỹ thuật. Khi mưa lớn trùng triều cường, những khu vực phù hợp chuyển sang trữ nước tạm thời, giảm tải cho hệ thống trên mặt đất. Tuy vậy, mô hình đòi hỏi tính toán kỹ về địa chất, chống thấm, an toàn vận hành và kiểm soát nước, vì không phải công trình ngầm nào cũng chuyển đổi được, nhất là ở khu vực có metro, công trình kỹ thuật hoặc nguy cơ ảnh hưởng đến nước ngầm.

Từ khơi thông kênh rạch đến tổ chức lại không gian dưới lòng đất, TP.HCM đang có cơ hội thay đổi cách tiếp cận hạ tầng chống ngập: kết hợp dẫn thoát, trữ và điều tiết theo điều kiện tự nhiên của từng khu vực, thay vì đẩy nước ra khỏi đô thị càng nhanh càng tốt. Đây cũng là phép thử đối với chất lượng quy hoạch và năng lực phối hợp hạ tầng của thành phố trong bối cảnh biến đổi khí hậu khó lường.