Từ những vùng đất từng mang đậm dấu ấn nông thôn, các khu dân cư, hoạt động thương mại, dịch vụ và công nghiệp ngày càng phát triển, đặt ra yêu cầu chuyển đổi mô hình quản lý phù hợp với thực tiễn. Việc 29 xã đáp ứng các tiêu chuẩn thành lập phường không chỉ ghi nhận những chuyển biến đã diễn ra mà còn mở ra yêu cầu mới về hoàn thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ công và năng lực quản trị đô thị. Để sự thay đổi không chỉ dừng ở tên gọi, chất lượng sống và sự hài lòng của người dân phải trở thành thước đo của quá trình chuyển đổi.
Phóng viên TTXVN thực hiện chùm bài viết chủ đề “Từ xã lên phường – chuyển động ở vùng đô thị mới” nhằm nhận diện những chuyển động từ cơ sở, đồng thời đặt ra hướng đi thực sự mang lại phương thức quản trị hiệu quả, hạ tầng đồng bộ và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Sự phát triển hạ tầng, gia tăng dân cư đô thị và chuyển dịch cơ cấu kinh tế là những dấu hiệu rõ nét của quá trình đô thị hóa. Ảnh: Hữu Duyên/ TTXVN
Bài 1: Khi làng quê mang dáng dấp đô thị
Từ những vùng đất chủ yếu sản xuất nông nghiệp, nhiều xã vùng ven Thành phố Hồ Chí Minh đã hình thành các khu dân cư đông đúc, hoạt động thương mại, dịch vụ phát triển, sinh kế người dân ngày càng đa dạng. Khi diện mạo, cơ cấu kinh tế và đời sống đã mang nhiều đặc trưng đô thị, việc chuyển từ xã thành phường trở thành bước chuyển phù hợp quá trình phát triển thực tế. Đằng sau sự thay đổi tên gọi đơn vị hành chính là những chuyển động đã tích tụ qua nhiều năm, từ không gian cư trú, cơ cấu lao động đến phương thức tổ chức đời sống của người dân.
Đô thị hóa từ những đổi thay trong đời sống
Gắn bó với xã Bình Hưng hơn 20 năm, ông Phạm Văn Thịnh chứng kiến những thay đổi rõ nét về hạ tầng, diện mạo khu dân cư và điều kiện sinh hoạt. Nếu trước đây, việc đưa người lớn tuổi đi khám, chữa bệnh vào ban đêm còn nhiều bất tiện, nay sự phát triển của các dịch vụ vận chuyển và tiện ích thiết yếu đã giúp người dân thuận lợi hơn trong sinh hoạt.
Đảng viên Phạm Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Kinh doanh Công ty cổ phần Giấy Vĩnh Huê (tiền thân là Công ty Giấy Vĩnh Huê, thuộc Sở Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh), quan tâm đến những đổi thay của đất nước. Ảnh: Tiến Lực /TTXVN
“Xã Bình Hưng có lợi thế về vị trí địa lý, nằm ở cửa ngõ kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với các tỉnh miền Tây Nam Bộ. Cùng với việc quy hoạch, phát triển các khu dân cư, điều kiện sống của người dân ngày càng cải thiện. Riêng khu vực chúng tôi sinh sống hiện có gần 2.000 hộ dân trong một ấp”, ông Thịnh chia sẻ.
Từ lợi thế vị trí địa lý và quá trình phát triển các khu dân cư, xã Bình Hưng dần hình thành không gian cư trú tập trung với các hoạt động kinh tế, dịch vụ ngày càng đa dạng. Sự thay đổi không chỉ thể hiện ở những công trình mới mà còn ở nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng và việc làm của cộng đồng dân cư. Những đặc điểm vốn gắn với đời sống đô thị ngày càng hiện diện rõ nét trên địa bàn một xã.
Tại xã Nhà Bè, những đổi thay được phản ánh qua sự chuyển đổi sinh kế của các gia đình gắn bó với vùng đất phía Nam Thành phố qua nhiều thế hệ. Ông Võ Ngọc Hải, 63 tuổi, cư dân ấp 22, sinh ra và lớn lên tại địa phương. Cha mẹ ông đến đây khai hoang từ năm 1954. Trong ký ức của ông, nơi đây từng là vùng đất trũng, người dân chủ yếu sống bằng nghề nông, giao thông khó khăn, các dịch vụ thiết yếu còn hạn chế.
Ông Võ Ngọc Hải nhớ lại, trước đây, gia đình ông chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa, thu nhập chỉ đủ trang trải cuộc sống, không có tích lũy. Hiện nay, các thành viên trong gia đình có thêm nhiều nguồn thu từ kinh doanh và cho thuê nhà nên đời sống dần ổn định. Dù chưa dư dả nhiều nhưng gia đình đã thoát khỏi cảnh khó khăn.
Câu chuyện của gia đình ông Hải cho thấy một chuyển biến quan trọng trong quá trình đô thị hóa: Từ sinh kế phụ thuộc vào đất nông nghiệp sang những ngành nghề phi nông nghiệp. Khi công nghiệp, thương mại và dịch vụ phát triển, người dân có thêm cơ hội việc làm, tạo nguồn thu nhập đa dạng và từng bước cải thiện đời sống.
Đất nông nghiệp ở xã Bình Chánh vẫn chiếm khoảng 57%, chủ yếu trồng rau màu, cây kiểng và các mô hình nông nghiệp đô thị. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN
Cùng với sự thay đổi sinh kế, điều kiện giao thông và các tiện ích xã hội cũng được cải thiện. Nhiều tuyến hẻm trước đây chỉ rộng khoảng 1-1,5 mét nay được mở rộng, nâng cấp, trong đó có sự đóng góp của người dân thông qua việc hiến đất làm đường. Anh Phạm Hoàng Phúc, một cư dân khác tại xã Nhà Bè cũng ghi nhận hệ thống trường học, giao thông và các dịch vụ thiết yếu ngày càng thuận tiện, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt của các gia đình.
Trong khi đó, tại xã Bình Chánh, đô thị hóa diễn ra cùng với sự đan xen giữa sản xuất nông nghiệp, khu dân cư và các hoạt động kinh doanh, dịch vụ.
Ông Nguyễn Ngọc Sơn, hộ kinh doanh tại ấp 7, từng gắn bó với nghề trồng lúa. Khi dân cư gia tăng, đất sản xuất nông nghiệp của gia đình thu hẹp, ông chuyển sang kinh doanh cây trồng, hạt giống và hoa kiểng. Theo ông Sơn, thay đổi rõ nét nhất trong khoảng 20 năm qua là hệ thống giao thông. Những tuyến đường đất, đá đỏ trước đây đã được nâng cấp, mở rộng, tạo thuận lợi cho vận chuyển hàng hóa, đi lại và học tập. Sự phát triển hạ tầng cùng với chuyển đổi sinh kế đang từng bước định hình diện mạo mới của địa phương.
Mô hình quản lý phải theo kịp thực tiễn
Những thay đổi trong đời sống người dân cũng được phản ánh qua các chỉ số về dân số, cơ cấu kinh tế, lao động và hạ tầng, làm cơ sở xem xét chuyển đổi các xã đã mang đặc trưng đô thị thành phường.
Ngày 27/8/2026, HĐND Thành phố Hồ Chí Minh khóa XI thông qua nghị quyết tán thành Đề án thành lập 29 phường trên cơ sở nguyên trạng 29 xã. Theo kết quả rà soát, các địa phương đáp ứng đầy đủ 9/9 tiêu chí theo quy định, gồm các tiêu chí về dân số, diện tích, cơ cấu kinh tế, lao động, thu nhập và hạ tầng đô thị. Tuy nhiên, mỗi địa bàn có đặc điểm và mức độ đô thị hóa khác nhau.
Ông Biện Ngọc Toàn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Bình Hưng, cho biết, địa phương đã và đang xây dựng đội ngũ cán bộ, đổi mới hệ thống và phương thức lãnh đạo của Đảng để phù hợp với tình hình mới. Ảnh: Tiến Lực /TTXVN
Xã Bình Hưng có diện tích tự nhiên 32,63 km², dân số 183.697 người. Theo ông Biện Ngọc Toàn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Bình Hưng, tỷ trọng công nghiệp, thương mại và dịch vụ chiếm khoảng 98,7% cơ cấu kinh tế; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp đạt khoảng 99,7%.
Những chỉ số này cho thấy, hoạt động kinh tế và việc làm tại Bình Hưng đã mang đậm đặc trưng đô thị. Theo ông Biện Ngọc Toàn, quá trình đô thị hóa hình thành từ nhiều năm trước, gắn với định hướng phát triển khu đô thị phía Nam Thành phố. Từ năm 1994, một số dự án nhà ở được phê duyệt, tạo tiền đề phát triển các khu dân cư và hạ tầng kỹ thuật, xã hội.
Tuy nhiên, dân số đông và tốc độ đô thị hóa nhanh cũng tạo sức ép lên giao thông, trường học, y tế và môi trường. “Các tuyến Phạm Hùng, Quốc lộ 50 kết nối với đường Nguyễn Văn Linh thường ùn tắc vào giờ cao điểm. Một số khu dân cư còn ngập cục bộ khi mưa lớn hoặc triều cường do hệ thống thoát nước chưa hoàn chỉnh”, ông Biện Ngọc Toàn cho biết.
Ông Võ Phan Lê Nguyễn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nhà Bè, chia sẻ về các nội dung của Hội nghị Trung ương 4 vừa qua. Ảnh: Tiến Lực /TTXVN
Tại xã Nhà Bè, sự phát triển hạ tầng, gia tăng dân cư đô thị và chuyển dịch cơ cấu kinh tế là những dấu hiệu rõ nét của quá trình đô thị hóa. Ông Võ Phan Lê Nguyễn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nhà Bè nhận định: “Có thể nói, cơ cấu kinh tế của xã Nhà Bè chuyển biến rõ nét từ nông nghiệp chuyển sang công nghiệp, thương mại, dịch vụ. Minh chứng từ những con số như, tỷ lệ dân số đô thị đạt 98,3%, tỷ trọng công nghiệp – xây dựng và dịch vụ trong cơ cấu kinh tế đạt 99,58%”.
Nếu Bình Hưng và Nhà Bè đã có cơ cấu kinh tế, lao động mang đậm đặc trưng phi nông nghiệp, Bình Chánh đang chuyển đổi với sự đan xen giữa sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế đô thị. Bà Nguyễn Kim Mai, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Chánh cho biết, cùng với quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số, cơ cấu kinh tế địa phương chuyển dịch từ nông nghiệp sang thương mại, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp. Tuy nhiên, đất nông nghiệp vẫn chiếm khoảng 57% diện tích, chủ yếu phục vụ trồng rau màu, cây kiểng và các mô hình nông nghiệp đô thị theo hướng nâng cao giá trị sản phẩm.
Người dân làm thủ tục tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Bình Hưng (TP. Hồ Chí Minh). Ảnh: Tiến Lực/TTXVN
Theo bà Nguyễn Kim Mai, đô thị hóa không đồng nghĩa với xóa bỏ hoàn toàn hoạt động nông nghiệp. Những khu vực còn phù hợp với sản xuất cần được định hướng phát triển nông nghiệp đô thị, ứng dụng công nghệ cao, vừa tạo giá trị kinh tế, vừa duy trì không gian xanh. Trong khi đó, các khu vực trọng tâm phát triển đô thị cần được quy hoạch, đầu tư hạ tầng đồng bộ.
Bà Nguyễn Kim Mai, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Chánh chia sẻ về quá trình chuyển đổi từ xã lên phường tại địa bàn đan xen giữa đô thị và phát triển nông. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN
Thực tế tại các địa phương cho thấy, đô thị hóa không diễn ra theo một mô hình đồng nhất. Có nơi hoạt động kinh tế và đời sống dân cư đã gần như hoàn toàn mang đặc trưng đô thị; có nơi không gian đô thị tiếp tục phát triển đan xen với sản xuất nông nghiệp. Việc chuyển từ xã thành phường vì thế là sự ghi nhận những thay đổi đã diễn ra trong thực tế, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình quản lý để theo kịp quá trình phát triển.
Bài 2: Kỳ vọng về chất lượng sống tốt hơn
Hữu Duyên – Trung Tuyến/TTXVN