Nhiều năm qua, chỉnh trang đô thị gắn với cải tạo, phục hồi hệ thống sông, kênh, rạch luôn được Đảng bộ, chính quyền TP Hồ Chí Minh xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng sống và tạo động lực cho phát triển bền vững.
Mỗi công trình triển khai kéo theo khối lượng công việc rất lớn, từ di dời hàng nghìn hộ dân đến bố trí hàng chục nghìn tỷ đồng cho bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Đáng chú ý, nhiều dự án trọng điểm đã nhận được sự đồng thuận cao từ cộng đồng dân cư trong khu vực bị ảnh hưởng.
Sự đồng thuận ấy không chỉ đến từ chính sách bồi thường, hỗ trợ mà còn là kết quả của công tác dân vận và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Gắn bó nhiều năm với khu vực bờ Bắc Kênh Đôi, ông Hồ Ngọc Ẩn, ngụ phường Phú Định, cho rằng chủ trương di dời nhà ở ven sông, kênh, rạch là cần thiết để giải quyết căn cơ tình trạng ô nhiễm môi trường và sự xuống cấp của hạ tầng.
Theo ông Ẩn, nhiều tuyến kênh trên địa bàn nhiều năm qua bị ô nhiễm bởi nước thải sinh hoạt, rác thải, trong khi hệ thống hạ tầng đã xuống cấp nghiêm trọng. Đường giao thông nhỏ hẹp khiến việc đi lại gặp nhiều khó khăn, nhất là vào mùa mưa khi tình trạng ngập úng thường xuyên xảy ra.
“Người dân chúng tôi đều mong muốn khu vực này được cải tạo đồng bộ để cảnh quan sạch đẹp hơn, đường sá khang trang hơn. Nếu dòng kênh được nạo vét, mở rộng đường ven kênh thì diện mạo khu vực sẽ thay đổi rất nhiều, cuộc sống của người dân cũng sẽ tốt hơn”, ông Ẩn chia sẻ.
Cùng chung kỳ vọng về sự đổi thay của khu vực ven kênh, ông Mai Cảnh, ngụ phường Gia Định, đã sớm bàn giao mặt bằng để phục vụ dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm. Ông cho biết, gia đình có căn nhà rộng khoảng 120 m²; sau khi xác định nguồn gốc đất, khoảng 70 m² đủ điều kiện bồi thường, với đơn giá khoảng 93,6 triệu đồng/m².
Theo ông Cảnh, dù việc tìm mua nơi ở mới sau khi nhận tiền bồi thường không dễ trong bối cảnh giá bất động sản tăng cao, gia đình ông vẫn ủng hộ chủ trương chỉnh trang rạch Xuyên Tâm.
“Đây là dự án người dân mong chờ từ nhiều năm nay. Môi trường được cải thiện thì cuộc sống của mọi người cũng tốt hơn, thành phố sẽ được sạch đẹp, văn minh hơn nên gia đình tôi chấp nhận nhận tiền và bàn giao mặt bằng sớm để đơn vị thi công kịp tiến độ, đưa vào sử dụng dự án sớm”, ông Cảnh nói.
Sự đồng thuận của người dân đã góp phần quan trọng tháo gỡ điểm nghẽn về mặt bằng, tạo điều kiện để dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm bước vào giai đoạn tăng tốc thi công. Đến nay, 100% trường hợp bị ảnh hưởng đã bàn giao mặt bằng, giúp chủ đầu tư và các nhà thầu có điều kiện triển khai đồng loạt các mũi thi công, hướng tới mục tiêu hoàn thành công trình vào cuối năm 2027.
Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm có tổng chiều dài gần 9 km, nối từ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè đến sông Vàm Thuật, đi qua các phường Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung và An Nhơn. Công trình có tổng mức đầu tư hơn 17.200 tỷ đồng, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khoảng 14.000 tỷ đồng. Toàn dự án có khoảng 2.190 trường hợp bị ảnh hưởng, gồm hơn 1.290 trường hợp giải tỏa toàn phần và gần 900 trường hợp giải tỏa một phần.
Riêng phường Gia Định có 869 trường hợp bị ảnh hưởng với tổng kinh phí bồi thường hơn 3.900 tỷ đồng. Toàn bộ các hộ dân đã thống nhất nhận bồi thường và tự nguyện bàn giao mặt bằng, không phải thực hiện cưỡng chế.
Theo Đảng ủy phường Gia Định, kết quả giải phóng mặt bằng đạt tỷ lệ 100% là kết quả của quá trình vận động, đối thoại và tháo gỡ vướng mắc ngay từ cơ sở. Khi dự án được triển khai, Đảng ủy phường đã thành lập Ban Chỉ đạo cùng chín tổ công tác, trực tiếp xuống từng khu phố, từng hộ dân để thông tin về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Thay vì chỉ tuyên truyền chủ trương, địa phương chú trọng đối thoại trực tiếp để lắng nghe từng trường hợp cụ thể, nhất là những băn khoăn liên quan đến nguồn gốc đất, phương án bồi thường và chính sách hỗ trợ sau di dời. Những trường hợp khó khăn hoặc vướng mắc pháp lý được cơ quan chức năng rà soát, giải quyết theo quy định, trên tinh thần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Theo lãnh đạo phường, việc toàn bộ các hộ dân đồng thuận bàn giao mặt bằng cho thấy khi chính sách được giải thích rõ ràng, các kiến nghị được tiếp nhận và xử lý kịp thời, sự đồng thuận trong cộng đồng có thể trở thành động lực quan trọng để dự án được triển khai thuận lợi.
Tại phường Bình Thạnh, công tác giải phóng mặt bằng của dự án cũng đã hoàn thành 100%. Ông Vũ Ngọc Tuất, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Bình Thạnh, cho biết cải tạo rạch Xuyên Tâm là mong mỏi kéo dài nhiều năm của người dân, bởi tình trạng ô nhiễm đã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sức khỏe của hàng nghìn hộ sinh sống dọc tuyến rạch.
Theo ông Tuất, chính mong muốn sớm cải thiện môi trường sống đã tạo nền tảng thuận lợi cho công tác vận động. Trong quá trình triển khai, địa phương phát huy vai trò của các chi bộ, khu phố và tổ chức đoàn thể để thông tin, giải thích chính sách, đồng thời tiếp nhận ý kiến từ người dân, qua đó từng bước tạo sự thống nhất trong quá trình bàn giao mặt bằng.
Đối với những trường hợp còn băn khoăn về chính sách bồi thường hoặc nguồn gốc đất, địa phương kiên trì gặp gỡ, đối thoại nhiều lần nhằm tháo gỡ từng vướng mắc cụ thể, qua đó tạo được sự đồng thuận cao trước khi triển khai thu hồi đất”, ông Tuất chia sẻ.
Kết quả giải phóng mặt bằng tại rạch Xuyên Tâm cho thấy, khi những vướng mắc được giải quyết từ cơ sở và người dân được trực tiếp đối thoại, sự đồng thuận có thể trở thành động lực quan trọng để những dự án kéo dài nhiều năm bước sang một giai đoạn mới.
Từ kết quả tại rạch Xuyên Tâm, bài toán chỉnh trang đô thị đang được TP Hồ Chí Minh mở rộng trên quy mô lớn hơn. Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, Thành phố đang xây dựng kế hoạch triển khai 117 dự án, phấn đấu hoàn thành di dời khoảng 41.540 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch đến năm 2030.
Di dời nhà ở ven kênh rạch là một trong những chương trình trọng điểm về chỉnh trang đô thị tại TP Hồ Chí Minh.
Con số này cao hơn gấp đôi so với chỉ tiêu 20.000 căn được đặt ra trước đó, cho thấy quy mô và yêu cầu của chương trình chỉnh trang đô thị trong giai đoạn mới đã được nâng lên đáng kể. Việc di dời không chỉ nhằm giải quyết tình trạng nhà ở lụp xụp, ô nhiễm ven kênh mà còn gắn với giảm ngập, cải thiện giao thông, mở rộng không gian xanh và từng bước tái thiết các khu dân cư hiện hữu.
Theo kế hoạch, giai đoạn 2025 – 2027, Thành phố dự kiến triển khai 54 dự án, tác động đến gần 20.000 căn nhà, với tổng vốn đầu tư hơn 149.500 tỷ đồng. Giai đoạn tiếp theo sẽ thực hiện 63 dự án còn lại, liên quan hơn 21.500 căn nhà, với nhu cầu vốn khoảng 232.800 tỷ đồng.
Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh kiểm tra tiến độ bàn giao mặt bằng dự án rạch Xuyên Tâm qua địa bàn 4 phường: Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung và An Nhơn.
Quy mô đầu tư hàng trăm nghìn tỷ đồng cho thấy đây không đơn thuần là chương trình di dời nhà ở. Sau khi giải phóng mặt bằng, các khu vực ven sông, kênh, rạch được định hướng đầu tư đồng bộ hệ thống thoát nước, giao thông, công viên, cây xanh và không gian công cộng, qua đó vừa cải thiện môi trường vừa tạo thêm dư địa phát triển đô thị.
Theo Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được, chỉnh trang nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch là nhiệm vụ có ý nghĩa lớn về kinh tế – xã hội, môi trường và an sinh. Mục tiêu thực hiện chương trình đã được nâng từ khoảng 20.000 căn lên 40.000 căn; kế hoạch hiện nay dự kiến thực hiện khoảng 41.540 căn đến năm 2030.
Để rút ngắn thời gian triển khai, một trong những giải pháp được Thành phố đặt ra là nghiên cứu tách công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khỏi dự án đầu tư chính đối với một số dự án đủ điều kiện, đồng thời tăng trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong quá trình thực hiện. Cùng với đó là yêu cầu chuẩn bị quỹ nhà tái định cư, đẩy nhanh thủ tục đầu tư và tháo gỡ những điểm nghẽn liên quan đến quy hoạch, nguồn vốn.
Tuy nhiên, mục tiêu di dời hơn 41.500 căn nhà cũng đặt ra một bài toán lớn hơn nhiều so với việc hoàn thành từng dự án riêng lẻ. Hàng chục nghìn hộ dân cần nơi ở mới, nguồn lực đầu tư lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, trong khi yêu cầu ổn định sinh kế và bảo đảm chất lượng sống sau di dời phải được giải quyết song hành. Vì vậy, tiến độ của chương trình sẽ phụ thuộc không chỉ vào nguồn vốn mà còn vào cơ chế bồi thường, tái định cư và khả năng hài hòa lợi ích giữa các bên.
Theo Luật sư Trần Anh Tuấn, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh, để đẩy nhanh chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường ven sông, kênh, rạch, Thành phố cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng vừa bảo đảm tiến độ, vừa hài hòa lợi ích của Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.
Một trong những giải pháp là phát huy hiệu quả các cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 260/2025/QH15 của Quốc hội, gắn với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền cơ sở. Khi thẩm quyền và trách nhiệm được xác định rõ từ khâu khảo sát, lập phương án bồi thường đến bố trí tái định cư, những vướng mắc phát sinh có thể được xử lý nhanh hơn, hạn chế việc hồ sơ phải qua nhiều cấp trung gian.
Các đơn vị thi công chạy nước rút về đích sớm dự án rạch Xuyên Tâm.
Cùng với đó, chính sách hỗ trợ tài chính cần linh hoạt hơn đối với những trường hợp đất lấn chiếm hoặc chưa đủ điều kiện pháp lý, trên cơ sở đúng quy định và tạo điều kiện để người dân ổn định cuộc sống sau di dời.
Ông Tuấn cũng đề xuất mở rộng lựa chọn giữa nhận tiền bồi thường, nhà tái định cư hoặc kết hợp cả hai hình thức. Quỹ nhà tái định cư nên được ưu tiên bố trí gần nơi ở cũ nhằm hạn chế xáo trộn sinh kế, việc học tập của con em và các mối quan hệ cộng đồng đã hình thành trong thời gian dài. Đồng thời, chương trình di dời nhà ở ven sông, kênh, rạch cần gắn với phát triển nhà ở xã hội và nghiên cứu các gói tín dụng ưu đãi dài hạn, giúp những hộ thuộc diện di dời giảm áp lực tài chính khi ổn định nơi ở mới.
Bên cạnh cơ chế và chính sách bồi thường, nguồn vốn vẫn là bài toán lớn của chương trình chỉnh trang. Với nhu cầu đầu tư lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, ngân sách khó có thể đáp ứng toàn bộ, đòi hỏi phải huy động thêm nguồn lực xã hội.
Theo các chuyên gia kinh tế đô thị, TP Hồ Chí Minh cần tăng cường thu hút doanh nghiệp tham gia các dự án theo hình thức đối tác công – tư (PPP), đồng thời xây dựng cơ chế khai thác quỹ đất minh bạch, ổn định và đủ sức hấp dẫn để tạo nguồn lực tái đầu tư cho chỉnh trang đô thị.
Đa phần người dân đều đồng thuận với chủ trương cải tạo môi trường kênh, rạch ở TP Hồ Chí Minh.
Thực tế tại các dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, Tân Hóa – Lò Gốm cho thấy, khi môi trường và hạ tầng được cải thiện, diện mạo khu vực ven kênh cũng từng bước thay đổi. Các tuyến đường, công viên và không gian sinh hoạt cộng đồng được hình thành, tạo thêm điều kiện phát triển thương mại, dịch vụ và nâng cao chất lượng sống.
Từ những kết quả này, các chuyên gia cho rằng tư duy chỉnh trang cần chuyển từ “giải tỏa đơn thuần” sang “tái thiết không gian sống”. Mục tiêu không chỉ dừng ở việc di dời các hộ dân khỏi khu vực xuống cấp mà phải hướng tới xây dựng môi trường sống có hạ tầng đồng bộ, giao thông thuận lợi cùng hệ thống trường học, cơ sở y tế, công viên và các tiện ích thiết yếu.
Cách tiếp cận này giúp việc di dời không chỉ giải quyết bài toán chỗ ở, mà còn tạo điều kiện để người dân ổn định sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Thực tiễn từ các dự án rạch Xuyên Tâm, bờ Bắc Kênh Đôi cũng cho thấy, chỉnh trang khu vực ven sông, kênh, rạch không đơn thuần là một quá trình đầu tư xây dựng, mà còn gắn chặt với việc tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận xã hội.
Dự án rạch Xuyên Tâm là một trong những dự án trọng điểm thể hiện sự quyết tâm cao của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận cao từ nhân dân.
Khi chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện công khai, minh bạch, quyền lợi chính đáng của người dân được quan tâm và những vướng mắc được giải quyết kịp thời, đó sẽ là nền tảng quan trọng để các dự án chỉnh trang đô thị triển khai thuận lợi và bền vững.
Thực tiễn triển khai dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm cho thấy, ngoài quyết tâm chính trị và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, yếu tố quyết định thành công chính là việc xây dựng các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo hướng ngày càng sát thực tế, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và người dân.
Không chỉ tại rạch Xuyên Tâm, kinh nghiệm từ nhiều dự án chỉnh trang đô thị khác của TP Hồ Chí Minh cũng cho thấy, khi chính sách đủ nhân văn và phù hợp với thực tiễn thì công tác giải phóng mặt bằng sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.
Bài, ảnh, video, thiết kế: An Hiếu/Báo Tin tức và Dân tộc
17/08/2026 10:46