QUY MÔ CUỘC THANH TRA
Ngày 24/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP về các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính. Một nghị quyết riêng, với những cơ chế đặc thù riêng, cho một loại tài sản riêng. Điều đó tự nó đã nói lên mức độ hệ trọng của vấn đề.
Trước đó, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo số 198/TB-VPCP, Thanh tra Chính phủ đã ban hành Kế hoạch số 1319/KH-TTCP thanh tra chuyên đề đối với 100% cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tại 17 bộ, cơ quan ngang bộ và 34 tỉnh, thành phố.
Từ ngày 08 đến ngày 15/5/2026, chỉ trong 8 ngày, 99 đoàn thanh tra được thành lập để kiểm tra hơn 18.000 cơ sở nhà, đất. Trong đó, Thanh tra Chính phủ lập 17 đoàn, trực tiếp thanh tra 4.466 cơ sở. Thanh tra Ngân hàng Nhà nước cùng thanh tra các tỉnh, thành phố lập 80 đoàn, thanh tra 13.534 cơ sở.
Con số 100% đáng chú ý hơn cả con số 18.000 cơ sở nhà, đất. Thanh tra tài sản công lâu nay thường làm theo mẫu, theo vụ việc, theo địa chỉ có đơn thư. Lần này là kiểm đếm toàn bộ, không chừa đối tượng nào, kể cả các đơn vị thuộc chính Thanh tra Chính phủ.
Cuộc tổng rà soát này không sinh ra từ một vụ việc cụ thể mà từ một yêu cầu chính trị lớn.
Thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, cả nước đã tiến hành một cuộc sắp xếp chưa từng có: hợp nhất bộ, ngành, kết thúc hoạt động nhiều tổng cục, chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, sáp nhập đơn vị hành chính. Bộ máy gọn lại thì trụ sở dôi ra. Đó là hệ quả tất yếu, đã được lường trước.
Vấn đề nằm ở chỗ khác. Trụ sở dôi ra mà không được xử lý kịp thì lập tức trở thành tài sản chết. Nhà không người ở xuống cấp rất nhanh. Đất bỏ trống dễ bị lấn chiếm. Và điều nguy hại hơn cả, như đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ rõ trong bài viết Chống lãng phí, lãng phí “gây suy giảm lòng tin của người dân với Đảng, Nhà nước, tạo rào cản vô hình trong phát triển kinh tế – xã hội, bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước”.
Ngày 30/12/2025, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ra Thông báo số 72-TB/BCĐTW. Ngày 14/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 39/CĐ-TTg. Hai văn bản, hai cấp chỉ đạo, cùng một yêu cầu: đẩy nhanh tiến độ, không để tài sản công nằm im.
Cuộc thanh tra chuyên đề chính là công cụ để biến chỉ đạo ấy thành con số kiểm đếm được.
Trong tháng 8/2026, Thanh tra Chính phủ đã công bố 11 kết luận đầu tiên của chuyên đề, gồm Văn phòng Chính phủ, các đơn vị thuộc Thanh tra Chính phủ, Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương, Thành phố Hà Nội, Thành phố Hải Phòng và tỉnh Bắc Ninh.
Đây mới là phần đầu. Với các bộ, ngành và địa phương còn lại trong danh sách 51 đầu mối, tính đến ngày 16/8/2026 mới có thông tin về việc công bố quyết định thanh tra, chưa có thông báo kết luận được đăng công khai. Quyết định thanh tra và kết luận thanh tra là hai văn bản khác nhau ở hai đầu của một quy trình, không nên đọc lẫn.
Đọc song song 11 bản đã công bố, bức tranh hiện ra rất rõ nét và phân tầng sâu sắc.
Tỉnh Bắc Ninh, với 570 cơ sở dôi dư, đã đề xuất được phương án xử lý cho 568 cơ sở, chỉ còn 02 cơ sở vướng mắc pháp lý. Ở chiều ngược lại, quy mô nhỏ không có nghĩa là dễ. Thành phố Hà Nội chỉ có 29 cơ sở dôi dư nhưng mới xác định được 20 cơ sở có khả năng xử lý ngay, tỷ lệ 68,96%, thấp hơn nhiều so với Bộ Nội vụ và Bộ Công Thương cùng đạt 100%. Lý do nằm ở đặc thù đô thị: chuyển công năng trụ sở cũ thành cơ sở y tế, giáo dục hay thiết chế văn hóa cộng đồng thì lại vướng tiêu chuẩn ngành.
Bốn dạng thức, một căn bệnh
Đọc song song mười một kết luận thanh tra chuyên đề vừa công bố, cùng chuỗi kết luận về đất đai của những năm trước, có thể thấy công sản bị bỏ phí không theo một kiểu, mà theo bốn dạng thức, mức độ nguy hiểm tăng dần.
Dạng thứ nhất là bỏ trống trên diện rộng. Đây là dạng phổ biến nhất và cũng dễ nhận diện nhất bằng con số. Tại tỉnh Bắc Ninh, trong 570 cơ sở nhà, đất dôi dư thì có tới 535 cơ sở đang bỏ trống, không sử dụng; riêng số bỏ trống liên tục quá 12 tháng là 322 cơ sở, gồm 188 điểm trường và 68 trụ sở, cơ sở hoạt động sự nghiệp. Đến ngày 30/4/2026, tỉnh còn 430 cơ sở chưa có phương án xử lý (Kết luận 437/KL-TTCP).
Dạng thứ hai là bỏ hoang kéo dài hàng chục năm. Con số năm tháng ở đây mới thực sự gây choáng. Khu đất tại khu phố Kênh Tám Thước, tỉnh An Giang do Cảng vụ Đường thủy nội địa Khu vực IV quản lý để trống từ năm 2008, tức mười tám năm không xây dựng trụ sở; một cơ sở khác tại khu công nghiệp Bình Long bỏ trống từ năm 2011 (Kết luận 445/KL-TTCP). Cũng tại kết luận này, một diện tích đất được giao và cấp giấy chứng nhận từ ngày 14/11/2011 nhưng đến ngày 12/10/2023, tức khoảng mười một năm, đơn vị không sử dụng, không kê khai hiện trạng, không xây dựng phương án xử lý. Nhà khách Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc trước sáp nhập không sử dụng 03 khu đất suốt từ năm 2008 đến năm 2025, mười bảy năm, bị kết luận là vi phạm khoản 3 Điều 12 Luật Đất đai năm 2013, khoản 5 Điều 10 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 và khoản 3 Điều 53 Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2013 (Kết luận 56/KL-TTCP).
Dạng thứ ba là sử dụng sai mục đích, cho thuê, cho mượn khi chưa có đề án được duyệt. Tại tỉnh Ninh Bình, thanh tra 25 cơ sở nhà, đất ở 19 cơ quan, đơn vị đã phát hiện 04 cơ sở sử dụng không đúng mục đích, 15 cơ sở để không nhiều năm. Kiến nghị của Thanh tra Chính phủ nêu thẳng hành vi phải kiểm điểm là sử dụng nhà, đất vào mục đích kinh doanh, cho thuê, cho mượn, liên doanh, liên kết khi chưa có đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời yêu cầu rà soát số tiền thu được từ các hoạt động đó, bảo đảm không để tình trạng lợi dụng việc quản lý, sử dụng nhà, đất công để trục lợi cá nhân (Kết luận 54/KL-TTCP). Tại Bộ Xây dựng, có 02 cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp bị kết luận sử dụng không đúng mục đích, trong đó cơ sở tại số 1A ngõ 158 Nguyễn Văn Cừ, phường Bồ Đề, thành phố Hà Nội có 322,51 m² đất và khu nhà ba tầng 719,6 m² sàn (Kết luận 445/KL-TTCP).
Nguy hiểm nhất là đất công bị chiếm và nguy cơ hợp thức hóa
Dạng thứ tư cũng là dạng nguy hiểm nhất: đất công ở vị trí đắc địa bị lấn chiếm, bị chiếm dụng để ở, để kinh doanh, kéo dài tới mức phát sinh nguy cơ hợp thức hóa cho người chiếm giữ. Ở dạng này, tài sản của Nhà nước không chỉ nằm im, mà đang từng bước rời khỏi tay Nhà nước.
Cơ sở nhà, đất tại số 139 Nguyễn Thái Học, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội, diện tích 1.270 m² đất và 2.838 m² sàn, được điều chuyển về Bộ Tư pháp từ năm 2017, nhưng ngay tại thời điểm bàn giao đã ở trong tình trạng bị lấn chiếm, tranh chấp: hai ki ốt khoảng 36,6 m² ngay ngã tư Nguyễn Thái Học và Hàng Cháo có người dân bán hàng, một bể nước ngầm khoảng 35,1 m² phía sau trụ sở bị dựng nhà cấp bốn (Kết luận 498/KL-TTCP). Tại số 260 Đội Cấn, thành phố Hà Nội, một biệt thự cũ cùng ba ki ốt với tổng diện tích 1.581 m² có 21 hộ dân sinh sống, kinh doanh từ nhiều năm trước, đến thời điểm thanh tra vẫn chưa thể đưa vào khai thác theo mục đích được giao (Kết luận 495/KL-TTCP). Nghiêm trọng hơn cả về thời gian là cơ sở tại 113 Đông Hưng Thuận, Thành phố Hồ Chí Minh do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II quản lý: toàn bộ cơ sở có các hộ dân sinh sống, chưa được xử lý dứt điểm, khiến đơn vị không sử dụng được từ năm 1997 đến nay, tròn hai mươi chín năm. Cũng trong kết luận này, một phần diện tích 5.059 m² tại Ninh Bình đã có quyết định thu hồi từ ngày 23/3/2015 nhưng đến ngày 30/4/2026 vẫn chưa bàn giao xong, để trống mười một năm một tháng; tổng diện tích để trống ngoài khuôn viên tại cơ sở này là 55.887 m², trong đó 49.527 m² bỏ không từ năm 2014 (Kết luận 496/KL-TTCP).
Tại tỉnh Ninh Bình, một cơ sở nhà, đất bị lấn chiếm với diện tích 4.096,7 m². Đáng lo hơn, kết luận còn ghi nhận tình trạng đất đã giải phóng mặt bằng bị tái lấn chiếm tại khu vực xây dựng Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, cùng 11 hộ dân vẫn đang sử dụng phần đất đã có quyết định thu hồi tại số 1A đường Tức Mạc (Kết luận 54/KL-TTCP).
Nguy cơ hợp thức hóa hiện ra rõ nhất ở cơ sở số 05 đường Ngô Hữu Hạnh, phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ. Khu đất 2.345,7 m² được cấp giấy chứng nhận với mục đích xây dựng cơ sở giáo dục và đào tạo, nhưng có 324 m² đã bị bố trí làm nhà ở, đất ở, gồm 283,5 m² của sáu hộ dân và 40,5 m² lối đi chung, do đơn vị chủ quản trước đây phân cho công nhân, viên chức trong khoảng thời gian từ năm 1988 đến năm 1996. Gần bốn mươi năm trôi qua, phần diện tích ấy vẫn chưa được xử lý (Kết luận 445/KL-TTCP).
Nhìn rộng ra khỏi chuyên đề lần này, kịch bản chuyển hóa đất công còn từng diễn ra ở quy mô lớn hơn nhiều: Thanh tra Chính phủ đã thanh tra 32 dự án và 03 trường hợp chuyển đổi nhà, đất công có vị trí đắc địa sang mục đích khác tại tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2010 đến giữa năm 2017, phát hiện việc giao đất không qua đấu thầu, bán tài sản nhà nước theo giá trị còn lại bằng hình thức chỉ định thay vì đấu giá công khai (Kết luận 250/KL-TTCP ngày 11/9/2020).
Tại tỉnh Kon Tum, một phương án của chính quyền thành phố đã được ban hành để hợp thức hóa việc xây dựng không phép trên đất nông nghiệp của 721 trường hợp với 87.661,5 m², bị kết luận là sai, vi phạm Nghị định 139/2017/NĐ-CP, thể hiện sự buông lỏng quản lý (Kết luận 1595/KL-TTCP ngày 14/9/2022). Tại tỉnh Thừa Thiên Huế, kết luận thanh tra chỉ rõ có dấu hiệu hợp thức hóa việc giao đất không đúng trình tự, thủ tục (Kết luận 355/KL-TTCP ngày 04/3/2021).
Ranh giới giữa cái có thể chia sẻ và cái không thể chấp nhận
Cần sòng phẳng phân định. Một cơ sở bỏ trống vì vừa chấm dứt hợp đồng cho thuê sai quy định, vì đang chờ điều chỉnh quy hoạch, vì hồ sơ pháp lý hình thành từ trước năm 1993 đã thất lạc, hoặc vì địa phương chưa kịp tiếp nhận, đó là cái khó khách quan của một giai đoạn sắp xếp bộ máy chưa từng có tiền lệ, có thể chia sẻ và có thể khắc phục bằng thủ tục.
Nhưng để đất công bị lấn chiếm rồi kéo dài mười năm, hai mươi năm, gần ba mươi năm mà không xử lý được, thì đó là chuyện khác hẳn. Đó trước hết là một sự bất công: người dân xây dựng sai phép một mét vuông thì bị xử lý ngay, còn diện tích công sản hàng nghìn mét vuông bị chiếm giữ nhiều năm lại không ai chịu trách nhiệm dứt điểm. Đó là biểu hiện của việc coi thường kỷ cương phép nước. Khi tình trạng chiếm giữ kéo dài đủ lâu để phát sinh yêu cầu công nhận, để hình thành các phương án hợp thức hóa, thì ranh giới giữa lãng phí và tham nhũng đã trở nên rất mỏng. Tài sản của Nhà nước lúc ấy không bốc hơi trong một quyết định sai, mà mất dần qua năm tháng, bằng chính sự im lặng của bộ máy có trách nhiệm.
NGUỒN LỰC ĐANG CHỜ
Nếu quy đổi ra diện tích, quy mô nguồn lực chờ khơi thông hiện cụ thể hơn:
Trụ sở cũ của UBND TP. Hải Phòng vẫn chưa giao lại cho đơn vị nào sử dụng.
Riêng Thành phố Hải Phòng, kết luận thanh tra ghi rõ 363 cơ sở nhà, đất dôi dư đã được chuyển giao về Trung tâm phát triển quỹ đất nhưng đều chưa hoàn thành việc đưa vào khai thác hoặc xử lý triệt để. Nếu hoàn thành, sẽ khơi thông được hơn nửa triệu mét vuông đất giữa một thành phố cảng.
Phạm vi cả nước còn lớn hơn. Thông tin báo chí của Bộ Tài chính phát hành ngày 26/6/2026, nhân hội nghị triển khai Nghị quyết 31/2026/NQ-CP kết nối trực tuyến với 34 tỉnh, thành phố, nêu rõ: “Theo tổng hợp báo cáo của các bộ, ngành, địa phương thì hiện nay còn khoảng 11.000 cơ sở nhà, đất dôi dư đã được thu hồi hoặc chuyển giao về địa phương quản lý, xử lý nhưng chưa hoàn thành xử lý bước 2 để đưa vào khai thác hoặc xử lý triệt để”.
Cùng văn bản ấy chỉ ra nguyên nhân. Đây là đoạn đáng đọc kỹ: “Việc khai thác, xử lý các cơ sở nhà, đất này đang gặp nhiều khó khăn do số lượng lớn, phân tán trên phạm vi cả nước, nhiều cơ sở có quy mô nhỏ lẻ, nằm ở vùng sâu, vùng xa, khu vực có nhu cầu thị trường thấp; nhiều trường hợp hồ sơ pháp lý chưa đầy đủ, bị thất lạc hoặc đang có tranh chấp, lấn chiếm. Nếu thực hiện theo quy trình thông thường quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành sẽ khó đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh, triệt để theo yêu cầu của cấp có thẩm quyền.”
Chính vì quy trình thông thường không đáp ứng nổi mà Chính phủ phải ban hành một nghị quyết với cơ chế đặc thù.
Cần nói rõ một điều để tránh nhầm lẫn thường gặp: con số hơn 18.000 là quy mô đối tượng thanh tra, còn khoảng 11.000 là số cơ sở ở một trạng thái quản lý cụ thể theo hệ thống báo cáo tài sản công. Hai con số được công bố theo hai phạm vi và hai cách thống kê khác nhau, không thể lấy số này trừ số kia để suy ra số đã xử lý xong.
Trụ sở dôi dư sau sắp xếp tại phường Hà Đông, Hà Nội Ảnh: HH
Đọc hết 11 kết luận, điều gây ấn tượng mạnh không phải là sự khác biệt giữa các cơ quan, mà là sự giống nhau đến mức có thể gọi tên thành bệnh.
Chậm ban hành tiêu chuẩn, định mức. Xuất hiện ở phần lớn các kết luận, cả ở bộ lẫn ở địa phương. Không có tiêu chuẩn thì không xác định được thế nào là thừa, thế nào là thiếu. Mọi phương án sắp xếp vì thế đều thiếu căn cứ.
Kê khai, báo cáo chưa đầy đủ. Có đơn vị không báo cáo, có đơn vị báo cáo không đúng thời hạn, có đơn vị báo cáo sai mẫu. Một tài sản không được kê khai đúng thì không nằm trong bất kỳ phương án xử lý nào.
Hồ sơ pháp lý chưa hoàn thiện. Đây là nút thắt dai dẳng nhất. Nhiều cơ sở chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, có cơ sở không rõ nguồn gốc, có cơ sở không có giấy tờ. Muốn bàn giao cho địa phương cũng không bàn giao được, vì địa phương không thể nhận một tài sản chưa rõ pháp lý.
Bỏ trống kéo dài. Kết luận tại một số bộ ghi nhận còn các cơ sở bỏ trống, không sử dụng kéo dài nhiều năm.
Riêng ở nội dung này, số liệu cần được đọc kỹ mới thấy hết. Một cơ sở khác tại tỉnh Thanh Hóa được địa phương trưng dụng làm điểm cách ly tập trung phòng chống dịch Covid-19 từ tháng 10/2021, tới thời điểm thanh tra đang được một trường tiểu học mượn làm 10 phòng học trong lúc trường xây dựng.
Đó là chỗ cần nhìn cho đúng. Một con số tổng có thể dựng nên một bức tranh, nhưng chỉ khi bóc tách mới biết bức tranh ấy nói điều gì. Cuộc sắp xếp bộ máy không tạo ra căn bệnh. Nó làm cho căn bệnh vốn có lộ ra đầy đủ, cùng lúc, trên phạm vi toàn quốc. Và chính vì lộ ra đầy đủ nên lần đầu tiên có thể chữa một cách hệ thống.
Có một chi tiết đáng chú ý trong cách làm của đợt thanh tra này. Bên cạnh phần nêu tồn tại, hầu hết các kết luận đều có một mục riêng mang tên khả năng xử lý ngay và nguồn lực khơi thông. Đây là mục chưa từng xuất hiện trong các kết luận thanh tra đất đai những năm trước.
Kết luận đối với Bộ Công Thương ghi rõ 09 trên 09 cơ sở đều có khả năng xử lý ngay theo phương án Bộ đã xây dựng, với phương án cụ thể cho từng địa chỉ. Kết luận đối với Thành phố Hà Nội xác định 20 trên 29 cơ sở có khả năng xử lý ngay. Kết luận đối với Bộ Nội vụ nêu 09 cơ sở có thể khơi thông nguồn lực ngay với 66.078 m² đất.
Nói cách khác, cơ quan thanh tra không dừng ở việc chỉ ra chỗ sai. Cơ quan thanh tra chỉ luôn chỗ nào gỡ được ngay, gỡ bằng cách nào.
Cùng với Nghị quyết 31/2026/NQ-CP về cơ chế đặc thù, cách làm ấy cho thấy một định hướng rõ ràng: kiểm đếm để đánh thức nguồn lực, chứ không phải kiểm đếm để quy tội. Mười tám nghìn cơ sở nhà, đất không phải là mười tám nghìn vụ việc, mà là mười tám nghìn cơ hội đưa tài sản của nhân dân trở lại phục vụ nhân dân.
Vấn đề còn lại là tốc độ. Và đó là nội dung các kỳ tiếp theo của tuyến bài này.
Công Minh, Lâm Sơn, Quốc Hoàng – Đồ họa: Ngọc Lan