Công trình hạ tầng nông thôn đang được thi công bằng nguồn vốn các chương trình mục tiêu quốc gia. Đến 30/9/2026, vốn đầu tư công năm 2025 kéo dài đã giải ngân 49,1% kế hoạch; vốn đầu tư năm 2026 mới đạt 6,9%. Ảnh: Hoàng Ngân
35.000 tỷ đồng, mới giao được gần hai phần ba
Tại Nghị quyết số 246/2025/QH15 ngày 14/11/2025, Quốc hội bố trí 35.000 tỷ đồng ngân sách trung ương (NSTW) cho các CTMTQG năm 2026, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Đây là năm đầu tiên của giai đoạn 2026-2030, cũng là năm bản lề chuyển từ các chương trình riêng lẻ sang mô hình hợp nhất.
Việc giao vốn diễn ra muộn và chia nhiều đợt. Thủ tướng Chính phủ đã giao vốn qua bốn quyết định: số 1039/QĐ-TTg ngày 11/6, số 1278/QĐ-TTg ngày 14/7, số 1628/QĐ-TTg ngày 22/8 và số 1757/QĐ-TTg ngày 10/9/2026. Tổng số đã giao là 22.176,186 tỷ đồng, bằng 63,4% số Quốc hội quyết nghị, gồm 15.100 tỷ đồng vốn đầu tư công và 7.076,186 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.
Số vốn này được chia cho ba chương trình. CTMTQG phòng, chống ma túy nhận 5.700 tỷ đồng, gồm 3.600 tỷ đồng đầu tư và 2.100 tỷ đồng thường xuyên. CTMTQG phát triển văn hóa nhận 7.600 tỷ đồng, gồm 5.300 tỷ đồng đầu tư và 2.300 tỷ đồng thường xuyên. CTMTQG tích hợp nhận nhiều nhất, 8.876,186 tỷ đồng, gồm 6.200 tỷ đồng đầu tư và 2.676,186 tỷ đồng thường xuyên.
“CTMTQG tích hợp” là cách gọi tắt của Bộ Tài chính. Tên đầy đủ là CTMTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035. Chương trình gộp ba CTMTQG thực hiện riêng trong giai đoạn 2021-2025.
Phần lớn vốn tích hợp được giao về địa phương, với 8.513,405 tỷ đồng. Các bộ, cơ quan trung ương chỉ nhận 362,781 tỷ đồng, toàn bộ là kinh phí thường xuyên.
Nguồn lực các chương trình mục tiêu quốc gia chủ yếu được giao về địa phương, phục vụ xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Ảnh: Hoàng Ngân
Được giao vốn nhưng khâu phân bổ xuống dưới vẫn chậm. Đến ngày 30/9/2026, mới có 2 bộ và 16 địa phương phân bổ 5.691,80 tỷ đồng vốn đầu tư công, khoảng 38% số đã giao. Với kinh phí thường xuyên, 11 bộ, cơ quan trung ương và 14 địa phương đã phân bổ 3.364,35 tỷ đồng, khoảng 48% số đã giao.
Còn 12.823,814 tỷ đồng chưa được giao, gồm 9.900 tỷ đồng đầu tư và 2.923,81 tỷ đồng thường xuyên. Ngày 29/9/2026, Bộ Tài chính có Tờ trình số 787/TTr-BTC trình Chính phủ phương án phân bổ vốn đầu tư công đợt 3. Tờ trình đề xuất bố trí 2.900,823 tỷ đồng cho CTMTQG y tế và 4.278,954 tỷ đồng cho CTMTQG giáo dục, đồng thời điều chỉnh giảm 123,814 tỷ đồng kinh phí thường xuyên của chương trình tích hợp. Đến cuối tháng 9, hai chương trình y tế và giáo dục vẫn chưa có vốn NSTW năm 2026.
Giải ngân vốn năm 2026: nhiều chương trình gần như chưa chuyển động
Tính cả vốn ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, tổng kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 của các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030 là 21.615,23 tỷ đồng. Đến hết ngày 30/9/2026, mới giải ngân 1.488,48 tỷ đồng, bằng 6,9% kế hoạch. Riêng ngân sách trung ương giải ngân 419,51 tỷ đồng, đạt 2,7%.
Mức giải ngân giữa các chương trình chênh lệch rõ. Chương trình tích hợp dẫn đầu với 1.452,66 tỷ đồng, đạt 11,8% kế hoạch, nhưng phần ngân sách trung ương mới đạt 5,9%. Chương trình phát triển văn hóa có kế hoạch hơn 5.702 tỷ đồng, mới giải ngân 34,87 tỷ đồng, đạt 0,6%. Chương trình phòng, chống ma túy được giao 3.600 tỷ đồng vốn đầu tư nhưng chưa giải ngân đồng nào.
Khối bộ, cơ quan trung ương được giao 3.604 tỷ đồng vốn đầu tư của giai đoạn mới. Đến cuối tháng 9, khối này chưa giải ngân.
Kinh phí thường xuyên cũng chậm tương tự. Tổng dự toán năm 2026 là 7.492,56 tỷ đồng, mới chi được 217,17 tỷ đồng, bằng 2,9%. Phần ngân sách trung ương chi 155,41 tỷ đồng, bằng 2,2%. Phòng, chống ma túy đạt cao nhất nhưng cũng chỉ 5,4%. Chương trình tích hợp đạt 2,8%, phát triển văn hóa đạt 0,7%.
Như vậy, chỉ còn ba tháng nhưng hơn 93% vốn đầu tư và hơn 97% kinh phí thường xuyên của các chương trình mới vẫn chưa được giải ngân.
Vốn năm 2025 kéo dài: khá hơn nhưng phân hóa mạnh
Bên cạnh vốn năm 2026, các bộ và địa phương còn phải giải ngân số vốn năm 2025 được kéo dài. Số vốn này thuộc ba CTMTQG giai đoạn 2021-2025 và phải giải ngân xong trước 31/12/2026, theo Nghị quyết số 265/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội. Đến 30/9/2026, số vốn NSTW đã làm thủ tục kéo dài là 19.491,46 tỷ đồng. Trong đó có 7.364,79 tỷ đồng vốn đầu tư công và 12.126,67 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Riêng 383,58 tỷ đồng vốn đầu tư đã được điều chuyển sang chương trình tích hợp, theo Nghị quyết số 257/2025/QH15.
Đến ngày 30/9/2026, vốn đầu tư năm 2026 mới giải ngân 6,9% kế hoạch. Ảnh: Hoàng Ngân
Tốc độ giải ngân nguồn vốn này khả quan hơn. Vốn đầu tư công, tính cả NSTW và ngân sách địa phương, đã giải ngân 6.025,99 tỷ đồng, đạt 49,1% kế hoạch. Phần NSTW đạt 3.051,33 tỷ đồng, bằng 44%. Xét theo chương trình, chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân khoảng 2.158,69 tỷ đồng, đạt 46%. Chương trình nông thôn mới đạt 450,60 tỷ đồng, bằng 38%. Chương trình giảm nghèo bền vững đạt 442,03 tỷ đồng, bằng 37%.
Một số địa phương có tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư kéo dài cao, như Điện Biên (79,8%), Sơn La (72,9%), Gia Lai (65,2%), Khánh Hòa (57,2%) và Cao Bằng (54,8%). Ở chiều ngược lại, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chưa giải ngân. Còn 19 địa phương giải ngân dưới mức bình quân, trong đó có Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Nghệ An, Thành phố Huế, An Giang, Cà Mau và Cần Thơ.
Với kinh phí thường xuyên kéo dài, lũy kế giải ngân đạt 4.216,12 tỷ đồng, bằng 31,6% dự toán. Phần NSTW đạt 3.889,54 tỷ đồng, bằng 32%. Chương trình vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đạt 34%, giảm nghèo bền vững đạt 30%. Chương trình nông thôn mới thấp nhất, chỉ đạt 22%.
Một số đơn vị có kết quả nổi bật. Bộ Công an đã giải ngân hết 100%; Điện Biên đạt 87,1%, Gia Lai 63,4% và Bộ Xây dựng 62,7%. Tuy nhiên, có tới 13 bộ, cơ quan trung ương và 18 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới bình quân chung cả nước. Trong danh sách này có cả những bộ trực tiếp quản lý chương trình như Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Vì sao giải ngân chậm?
Theo Bộ Tài chính, với vốn giao trong năm 2026, nguyên nhân đầu tiên nằm ở khâu xây dựng phương án. Các bộ chủ chương trình đề xuất phương án phân bổ chậm, kéo theo việc giao dự toán NSTW cũng chậm. Dự toán phải chia làm nhiều đợt, dồn vào khoảng từ tháng 6 đến tháng 9/2026. Thời gian tổ chức thực hiện ở bộ và địa phương vì thế bị rút ngắn đáng kể.
Ở cấp địa phương, đến nay mới có 17 tỉnh, thành phố phân bổ xong. Còn 11 địa phương chưa phân bổ, gồm Điện Biên, Hưng Yên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, thành phố Huế, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang. Lý do chủ yếu là các địa phương này chưa ban hành nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ và tỷ lệ vốn đối ứng thuộc thẩm quyền. Cụ thể, 22 địa phương chưa ban hành tiêu chí cho chương trình phòng, chống ma túy. Con số này là 21 địa phương với chương trình phát triển văn hóa và 15 địa phương với chương trình tích hợp.
Với vốn năm 2025 được kéo dài, Bộ Tài chính nêu ba nhóm nguyên nhân. Thứ nhất, một phần dự toán gắn với những nhiệm vụ đã hết hoặc cần điều chỉnh. Tuy vậy, một số địa phương chưa kịp rà soát, điều chỉnh, dù đã được trao quyền chủ động theo cơ chế đặc thù tại Nghị quyết số 257/2025/QH15.
Thứ hai, nhiều vướng mắc đã được nhận diện từ các tháng trước nhưng chưa được xử lý dứt điểm. Đó là việc xác định đối tượng thụ hưởng và biến động giá nguyên vật liệu. Cùng với đó là các thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đất, xác định giá đền bù và xác minh nguồn gốc đất trong giải phóng mặt bằng.
Thứ ba, những đợt mưa lớn trên diện rộng trong thời gian gần đây đã làm gián đoạn việc vận chuyển vật liệu xây dựng. Mưa lớn cũng làm chậm các hoạt động phát triển sản xuất của hộ gia đình và cộng đồng.
Gấp rút chuẩn bị cho chương trình hợp nhất từ năm 2027
Cùng với việc đẩy nhanh giải ngân, năm 2026 cũng là thời điểm hoàn thiện thể chế cho một mô hình mới. Ngày 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16. Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư CTMTQG văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2030, gọi tắt là CTMTQG tổng thể. Tổng nguồn lực của chương trình trong cả giai đoạn là 808.558 tỷ đồng.
Cần phân biệt CTMTQG tổng thể với chương trình tích hợp nêu trên. Chương trình tích hợp gộp ba chương trình cũ. Còn CTMTQG tổng thể hợp nhất 04 chương trình đã được Quốc hội quyết định trước đó. Nguyên tắc hợp nhất là không làm thay đổi hoặc thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng thụ hưởng, quyền lợi và mức độ ưu tiên của các chương trình cũ. Việc hợp nhất cũng không được làm gián đoạn nhiệm vụ đang triển khai.
Thực hiện Nghị quyết, ngày 27/9/2026, Bộ Tài chính đã có Tờ trình số 772/TTr-BTC và số 773/TTr-BTC. Hai tờ trình đề nghị Chính phủ ban hành Nghị định quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện CTMTQG tổng thể. Ngày 30/9/2026, Văn phòng Chính phủ phát hành phiếu lấy ý kiến thành viên Chính phủ về dự thảo này. Bộ Tài chính đang tổng hợp ý kiến để trình Chính phủ quyết định.
Về bộ máy chỉ đạo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hoàn thiện dự thảo Quyết định thành lập Ban Chỉ đạo Trung ương. Dự thảo đã qua thẩm định của Bộ Nội vụ và được trình Thủ tướng tại Báo cáo số 11269/BC-BNNMT ngày 01/10/2026.
Về vốn trung hạn, Thủ tướng đã ban hành Quyết định số 1160/QĐ-TTg ngày 29/6/2026, giao đợt 1 kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 là 79.827 tỷ đồng. Trong đó, chương trình tích hợp được giao 70.000 tỷ đồng, chương trình phòng, chống ma túy được giao 9.827 tỷ đồng. Phương án phân bổ vốn trung hạn của chương trình y tế và giáo dục đã được gửi về và đang được rà soát. Riêng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vẫn chưa gửi phương án cho chương trình phát triển văn hóa, dù Bộ Tài chính đã đề nghị từ ngày 12/8/2026.
Yêu cầu rõ trách nhiệm, phấn đấu giải ngân 100%
Để cải thiện tình hình trong quý cuối năm, Bộ Tài chính đề nghị Chính phủ chỉ đạo đồng loạt nhiều giải pháp.
Với các bộ chủ chương trình, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần khẩn trương hoàn thiện phương án phân bổ vốn trung hạn. Các bộ chủ chương trình khác cần hướng dẫn lập dự toán năm 2027, xác định rõ những nhiệm vụ ưu tiên phù hợp với chủ trương thống nhất các CTMTQG. Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Dân tộc và Tôn giáo được yêu cầu kịp thời tháo gỡ vướng mắc. Hai bộ cũng cần tăng cường kiểm tra nơi giải ngân chậm và chấn chỉnh tình trạng triển khai dàn trải, kém hiệu quả, sai đối tượng.
Với các địa phương, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phải khẩn trương trình Hội đồng nhân dân ban hành đầy đủ tiêu chí, định mức phân bổ và tỷ lệ vốn đối ứng, rồi hoàn thành giao dự toán năm 2026. Nơi nào chưa hoàn thành phải báo cáo rõ số vốn chưa phân bổ, nguyên nhân, trách nhiệm và cam kết thời hạn hoàn thành. Yêu cầu đặt ra là không để gián đoạn các chính sách hỗ trợ người dân, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nông thôn và địa bàn khó khăn.
Các bộ, cơ quan và địa phương cũng cần rà soát toàn bộ dự toán kéo dài theo từng nhiệm vụ, dự án. Từ đó, xác định rõ phần tiếp tục thực hiện, phần cần điều chỉnh và phần không còn nhiệm vụ chi, nhằm dồn nguồn lực cho các mục tiêu của chương trình. Đồng thời, cần đẩy nhanh xác định giá đền bù, nguồn gốc đất và hoàn thành giải phóng mặt bằng. Các đơn vị cũng cần chủ động xây dựng kịch bản thi công linh hoạt, dự phòng vật tư và nhân lực để ứng phó với mưa bão. Mục tiêu là giải ngân 100% cả vốn kéo dài lẫn vốn được giao trong năm 2026.
Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề nghị xem xét trách nhiệm người đứng đầu nếu để xảy ra chậm trễ do nguyên nhân chủ quan. Kết quả thực hiện các CTMTQG sẽ được gắn với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ và thi đua, khen thưởng cuối năm của tập thể, cá nhân.
Về lâu dài, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, với vai trò cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo, sẽ chủ trì chuẩn bị Hội nghị triển khai Nghị quyết số 46/2026/QH16 sau khi Nghị định được ban hành. Mục tiêu là mô hình quản lý hợp nhất vận hành đồng bộ từ năm 2027.
Với chưa đến 7% vốn đầu tư của các chương trình mới được giải ngân sau chín tháng, quý IV/2026 sẽ là phép thử thực sự với năng lực tổ chức thực hiện của các bộ, ngành và địa phương. Đây cũng là bước đệm quan trọng trước khi các chương trình vận hành theo mô hình hợp nhất.
Leave a Reply