Đánh thức sông Sài Gòn! (Bài 6)

Năng lực vận tải cùng hệ thống Logistics

Khi nền tảng tự nhiên được bảo đảm, vai trò tiếp theo cần được khai thác là giao thông thủy và logistics. Một đô thị có quy mô kinh tế lớn không thể chỉ đánh giá năng lực giao thông bằng số ki-lô-mét đường bộ hoặc tốc độ di chuyển của phương tiện cá nhân. Năng lực cạnh tranh còn phụ thuộc vào khả năng vận chuyển hàng hóa với chi phí hợp lý, mức độ kết nối giữa các phương thức vận tải và khả năng giảm những “điểm nghẽn” làm tăng chi phí cho doanh nghiệp.

Trong một số loại hình hàng hóa và điều kiện vận tải phù hợp, đường thủy có thể đảm nhiệm khối lượng vận chuyển lớn, giảm áp lực lên đường bộ và hỗ trợ kết nối các khu công nghiệp, cảng, kho bãi, trung tâm phân phối và thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, lợi thế này không tự động xuất hiện chỉ vì có dòng sông. Nó phụ thuộc vào luồng tuyến, độ sâu, bến thủy, thiết bị xếp dỡ, khả năng kết nối đường bộ và đường sắt, tổ chức lịch vận chuyển cũng như hiệu quả của toàn bộ chuỗi logistics.

Hành lang ven sông Sài Gòn cần cấu trúc tổng thể

Vì vậy, sông Sài Gòn không chỉ được nhìn như một tuyến giao thông sẵn có, mà cần được đặt trong bài toán tổ chức mạng lưới vận tải đa phương thức của TPHCM và vùng kinh tế liên kết. Quy hoạch cảng, bến và mạng lưới đường thủy nội địa của Thành phố đã đặt vấn đề phát triển vận tải thủy trong quan hệ với hệ thống giao thông chung và yêu cầu giảm áp lực lên đường bộ. Cách tiếp cận chiến lược là xác định loại hàng hóa nào phù hợp với đường thủy, những điểm trung chuyển nào cần thiết, khu vực nào cần kết nối với cảng và kho vận và đâu là những “điểm nghẽn” khiến lợi thế tự nhiên chưa chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế.

Không phải mọi hàng hóa đều nên chuyển sang đường thủy. Với những lô hàng cần giao nhanh, quy mô nhỏ hoặc có điểm đi và điểm đến không phù hợp, vận tải đường bộ vẫn có lợi thế. Nhưng đối với các dòng hàng có khối lượng lớn, hành trình ổn định và khả năng tổ chức trung chuyển hiệu quả, việc tận dụng đường thủy có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí và tăng độ tin cậy của chuỗi cung ứng.

Điều cần tránh là đầu tư vào từng bến thủy hoặc công trình ven sông mà không xác định rõ chúng phục vụ chuỗi vận tải nào, kết nối với khu vực sản xuất nào và tạo ra hiệu quả gì cho doanh nghiệp. Một bến cảng có thể hoàn thành về xây dựng nhưng vẫn chưa tạo ra năng lực logistics nếu thiếu hàng hóa, thiếu kết nối hoặc chi phí trung chuyển quá cao.

Trong kỷ nguyên mới, giá trị của sông Sài Gòn đối với kinh tế không chỉ nằm ở việc vận chuyển được bao nhiêu hàng hóa, mà còn ở khả năng giúp Thành phố tổ chức lại các dòng lưu chuyển hàng hóa, con người và hoạt động sản xuất theo cách hiệu quả hơn.

Sau chức năng tự nhiên và vận tải, một giá trị có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng sống là không gian công cộng ven sông. Một đô thị phát triển không chỉ được đo bằng số lượng công trình, quy mô vốn đầu tư hay giá trị bất động sản. Nó còn được đo bằng việc người dân có thể tiếp cận không gian mở hay không, có thể đi bộ, vận động, nghỉ ngơi và gặp gỡ nhau ở đâu và những không gian ấy có được kết nối thành một hệ thống thuận tiện hay chỉ tồn tại như những khoảng rời rạc.

Sông Sài Gòn tạo ra hành lang tự nhiên kéo dài qua nhiều khu vực đô thị. Nếu được tổ chức tốt, hành lang này có thể kết nối công viên, quảng trường, bến thủy, không gian văn hóa, khu dân cư và các điểm sinh hoạt cộng đồng. Giá trị của nó không chỉ nằm ở từng công viên hay từng đoạn bờ kè, mà nằm ở khả năng tạo thành mạng lưới không gian công cộng liên tục. Ngược lại, nếu mỗi dự án chỉ tạo một khoảng không gian đẹp trong phạm vi đất của mình, nhưng không kết nối với khu vực xung quanh, Thành phố có thể có nhiều công trình ven sông giá trị mà người dân vẫn khó tiếp cận dòng sông. Cảnh quan khi ấy tồn tại, nhưng chức năng công cộng của toàn hành lang chưa được hình thành đầy đủ.

Logistics đường thủy thông minh cần được ưu tiên nghiên cứu

Đây cũng là nơi cần phân biệt rõ giữa giá trị tư nhân và giá trị công cộng. Một dự án ven sông có thể làm tăng giá trị đất, tạo nguồn thu và thu hút đầu tư. Đó là lợi ích kinh tế hợp pháp nếu dự án đáp ứng các quy định và điều kiện cần thiết. Nhưng lợi ích ấy không tự động đồng nghĩa với lợi ích của toàn thành phố. Nếu sự phát triển làm giảm khả năng tiếp cận bờ sông, chia cắt hành lang đi bộ hoặc gây áp lực lên hệ sinh thái, giá trị riêng của dự án có thể tăng trong khi giá trị chung của đô thị suy giảm.

Bản sắc đô thị và lợi thế cạnh tranh

TPHCM cần đánh giá phát triển ven sông bằng cả 2 câu hỏi: dự án tạo ra giá trị kinh tế gì và nó đóng góp như thế nào cho hệ thống không gian công cộng liên tục? Không nên mặc định mọi công trình ven sông đều có lợi cho Thành phố, cũng không nên xem mọi hoạt động đầu tư tư nhân là đối lập với lợi ích công cộng.

Điều quyết định là cách quy hoạch, phân bổ quyền tiếp cận, tổ chức hạ tầng và quản lý các tác động. Một hành lang ven sông tốt không nhất thiết phải được xây dựng bằng một dự án khổng lồ. Nó cần một cấu trúc tổng thể rõ ràng, những đoạn kết nối liên tục, các điểm tiếp cận thuận tiện và cơ chế buộc các dự án riêng lẻ đóng góp vào lợi ích chung.

Một thành phố có thể xây dựng thêm đường sá, cầu, nhà ga, công viên và trung tâm thương mại. Nhưng không phải mọi lợi thế đô thị đều có thể được tạo ra bằng cách xây dựng thêm công trình. Sông Sài Gòn là một thành phần của lịch sử hình thành, giao thương và mở rộng không gian TPHCM. Dòng sông góp phần tạo nên cách Thành phố kết nối với các vùng xung quanh, định hình những khu vực phát triển và hình thành cảnh quan có tính nhận diện riêng.

Bản sắc này không chỉ là hình ảnh được sử dụng trong quảng bá du lịch. Nó có ý nghĩa đối với khả năng một thành phố tạo ra cảm giác thuộc về cho cư dân, xây dựng sức hấp dẫn đối với người lao động có kỹ năng, nhà đầu tư, doanh nghiệp và khách tham quan. Một đô thị có không gian công cộng chất lượng, môi trường sống tốt và bản sắc rõ ràng có thể tạo ra những lợi thế vượt ra ngoài phạm vi một ngành kinh tế riêng biệt.

Tuy nhiên, không nên suy luận rằng cứ có sông thì thành phố sẽ có bản sắc mạnh, hay cứ phát triển công trình ven sông thì sẽ tạo được sức hút. Bản sắc chỉ được chuyển thành lợi thế thực tế khi dòng sông hiện diện trong đời sống đô thị, được tiếp cận thuận tiện, được duy trì về chất lượng môi trường và được kết nối với văn hóa, hoạt động cộng đồng, du lịch, dịch vụ và giao thông.

Nếu dòng sông chỉ được nhìn thấy từ một số khu vực, bị ngăn cách với phần lớn dân cư hoặc trở thành phông nền cho những dự án khép kín, tiềm năng bản sắc sẽ không được chuyển hóa đầy đủ thành giá trị chung. Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh TPHCM mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng. Quy mô đô thị lớn hơn không tự động tạo ra bản sắc mạnh hơn. Khi không gian phát triển mở rộng, một cấu trúc tự nhiên có tính liên tục như sông Sài Gòn có thể trở thành một trục kết nối quan trọng, giúp Thành phố tránh tình trạng phát triển thành những khu vực rời rạc, thiếu liên hệ về cảnh quan và đời sống.

Giá trị này khó định lượng chính xác như chi phí vận chuyển hay diện tích sàn xây dựng. Nhưng khó định lượng không có nghĩa là không có thật. Điều cần thiết là chuyển nó thành các tiêu chí có thể theo dõi: mức độ tiếp cận bờ sông, tính liên tục của không gian công cộng, chất lượng môi trường, khả năng kết nối với giao thông công cộng, số lượng hoạt động cộng đồng và mức độ sử dụng thực tế của người dân.