Luật Phát triển đô thị mở đường hình thành các cực tăng trưởng mới

Luật Phát triển đô thị tạo thêm cơ chế để các địa phương chủ động tổ chức không gian, huy động nguồn lực và hình thành các cực tăng trưởng mới. Từ mở rộng đô thị theo địa giới chuyển sang phát triển đô thị đa trung tâm giúp các địa phương phân bố lại dân cư, việc làm và nguồn lực, thay vì chỉ mở rộng không gian xây dựng. Đồng thời, gắn quy hoạch đô thị mới với giao thông, hạ tầng và các động lực kinh tế để tạo sức tăng trưởng thực chất.

Tổ chức lại không gian tạo cực tăng trưởng mới

Hà Nội định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD, lấy giao thông công cộng làm trục tổ chức không gian. Ảnh: Thu Hằng/Bnews

Các chuyên gia nhận định, Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10/2026 đã tạo khuôn khổ pháp lý cho các cơ chế thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt, thành phố và khu kinh tế đặc biệt. Luật hướng tới tăng cường phân cấp, phân quyền, huy động nguồn lực và mở rộng không gian phát triển kinh tế.

Trong nhiều năm, mở rộng đô thị thường được nhìn nhận qua diện tích đất xây dựng, các khu đô thị mới và mạng lưới đường giao thông. Tuy nhiên, nếu nhà ở phát triển nhanh hơn việc làm, dịch vụ và giao thông công cộng, đô thị mới có thể trở thành nơi cư trú phụ thuộc vào khu vực trung tâm, thay vì là một cực tăng trưởng độc lập.

Do đó, với mô hình phát triển đa trung tâm đặt ra cách tiếp cận khác. Mỗi khu vực được định hướng chức năng kinh tế riêng, có khả năng tạo việc làm và cung cấp dịch vụ, đồng thời kết nối với các trung tâm khác bằng hạ tầng đồng bộ. Thay vì tập trung phần lớn hoạt động vào lõi đô thị, địa phương tổ chức mạng lưới các trung tâm bổ trợ lẫn nhau, qua đó phân bổ lại nguồn lực và giảm áp lực lên khu vực hiện hữu.

Tại Hà Nội, định hướng này được thể hiện trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, được thành phố thông qua năm 2026. Quy hoạch chuyển từ tư duy phát triển đơn cực sang mô hình chùm đô thị liên kết vùng với 9 cực tăng trưởng chiến lược, 9 trung tâm lớn đa chức năng và 9 trục động lực.

Theo Phó chủ tịch Thường trực UBND TP Hà Nội Dương Đức Tuấn, phương án quy hoạch được xây dựng theo hướng kết nối toàn bộ không gian Thủ đô với vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng Trung du và miền núi phía Bắc cùng các hành lang kinh tế quốc gia, quốc tế. Định hướng này cho thấy Hà Nội không chỉ tổ chức lại không gian trong địa giới thành phố, mà còn hướng tới vai trò hạt nhân phát triển vùng.

Tuy nhiên, một trong những thách thức lớn đặt ra là làm thế nào để các cực tăng trưởng mới có chức năng kinh tế rõ ràng. Bởi nếu chỉ xây dựng khu dân cư quy mô lớn rồi chờ hạ tầng và dịch vụ bổ sung, địa phương có thể tạo ra những khu đô thị đông nhà nhưng thiếu việc làm, gia tăng nhu cầu đi lại và gây áp lực lên giao thông.

Vì vậy, các khu vực phát triển mới cần được gắn với lợi thế cụ thể như công nghiệp công nghệ cao, giáo dục, nghiên cứu, logistics, thương mại, tài chính hoặc dịch vụ chất lượng cao. Hạ tầng giao thông phải được tính toán đồng thời với phân bố dân cư và việc làm, giúp doanh nghiệp tiếp cận lao động, còn người dân giảm thời gian và chi phí di chuyển.

Hà Nội cũng định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD, lấy giao thông công cộng làm trục tổ chức không gian. Quy hoạch xác định các trung tâm gắn với nhà ga và đầu mối giao thông, nơi có thể bố trí hỗn hợp nhà ở, văn phòng, thương mại và dịch vụ với mật độ phù hợp.

Điểm quan trọng là phát triển đa trung tâm không đồng nghĩa với chia nhỏ đô thị thành những khu vực độc lập. Các trung tâm cần được kết nối bằng mạng lưới giao thông liên vùng, có sự phân công chức năng và chia sẻ hạ tầng. Khi đó, lợi ích kinh tế mới có thể lan tỏa vượt khỏi phạm vi từng dự án hay địa bàn hành chính.

Hạ tầng dẫn dắt, quy hoạch tạo dư địa tăng trưởng

Các dự án chung cư ở thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Hồng Đạt – TTXVN

Câu chuyện mà TP. Hồ Chí Minh đang đối mặt là yêu cầu tái cấu trúc không gian sau khi mở rộng địa giới, kết nối khu vực trung tâm với các vùng công nghiệp và không gian kinh tế biển. Thay vì để đô thị phát triển phân tán theo ranh giới hành chính, Thành phố định hướng tổ chức các vùng chức năng, hành lang động lực và trung tâm kinh tế có tính liên kết.

Theo ông Trương Minh Huy Vũ – Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh, Thành phố hướng tới mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, đa hành lang và đa trục phát triển. Việc tổ chức không gian cần tính đến cả mặt đất, không gian ngầm và không gian tầm thấp để khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực đô thị.

Trong cấu trúc này, giao thông công cộng có thể trở thành công cụ định hình các trung tâm mới. Thực tế tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy, tuyến metro số 1 không chỉ cải thiện kết nối mà còn mở ra cơ hội phát triển các khu vực dọc tuyến, từ Thảo Điền, An Phú đến Khu Công nghệ cao và khu vực Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

Bà Lê Hoàng Lan Như Ngọc – Giám đốc cấp cao, Trưởng bộ phận Tư vấn chiến lược Cushman & Wakefield Việt Nam nhận định, metro có thể góp phần hình thành các trung tâm kinh doanh vệ tinh, giúp đô thị giảm phụ thuộc vào lõi trung tâm truyền thống. Tuy nhiên, để những khu vực này trở thành cực tăng trưởng thực sự, cần thu hút đồng thời cư dân, doanh nghiệp và hoạt động dịch vụ, thay vì chỉ phát triển nhà ở quanh nhà ga.

Nhận định này cũng đặt ra yêu cầu đối với các đô thị mới tại Hà Nội. Những khu vực phát triển dọc các tuyến đường sắt đô thị, vành đai và trục hướng tâm cần được quy hoạch đồng bộ với các trung tâm việc làm, trường học, bệnh viện và dịch vụ công cộng. Nếu hạ tầng giao thông chỉ được đầu tư sau khi dân cư đã tập trung đông, chi phí giải phóng mặt bằng và tổ chức lại không gian sẽ tăng lên.

Bên cạnh giao thông, khả năng huy động vốn và khai thác giá trị đất đai là điều kiện để hiện thực hóa quy hoạch. Luật Phát triển đô thị mở thêm cơ sở pháp lý cho các cơ chế phát triển đô thị đặc biệt, song hiệu quả phụ thuộc vào việc cụ thể hóa quy định, xác định thứ tự ưu tiên và kiểm soát chất lượng đầu tư.

Đơn cử như với Hà Nội cần bảo đảm các cực tăng trưởng mới có đủ hạ tầng và chức năng kinh tế, đồng thời kết nối với các tỉnh trong vùng. Còn TP. Hồ Chí Minh cần gắn các trung tâm mới với chuỗi công nghiệp, logistics, dịch vụ và giao thông liên vùng. Cả hai đô thj trung tâm này đều phải tránh tình trạng mở rộng quỹ đất nhanh hơn khả năng cung cấp hạ tầng và tạo việc làm.

Thước đo của mô hình đa trung tâm không phải số lượng khu đô thị được xây dựng hay diện tích đất được chuyển đổi mà là khả năng giảm thời gian đi lại, tăng cơ hội việc làm và nâng năng suất kinh tế. Khi quy hoạch gắn với nhu cầu thực tế, các đô thị mới mới có thể trở thành động lực tăng trưởng, thay vì chỉ mở rộng không gian cư trú.