Ba Lan chuẩn bị áp dụng luật mới về tìm kiếm cổ vật

Ảnh minh họa do AI tạo ra

Số hóa quy trình xin giấy phép

Ba Lan dự kiến triển khai từ ngày 1/1/2027 các quy định mới về tìm kiếm cổ vật bằng thiết bị điện tử hoặc kỹ thuật, trong đó có máy dò kim loại. Theo luật sửa đổi Luật Bảo vệ di tích và chăm sóc di sản, người tìm kiếm đủ điều kiện sẽ không còn phải xin giấy phép của cơ quan bảo tồn di tích cấp tỉnh như trước, nhưng phải đăng ký hoạt động qua ứng dụng di động, có sự đồng ý của chủ sở hữu và người đang nắm giữ bất động sản. Đây là thay đổi về thủ tục quản lý, không phải việc tự do tìm kiếm cổ vật không kèm điều kiện.

Về trình tự lập pháp, luật được Hạ viện Ba Lan thông qua ngày 13/7/2023 với thời điểm hiệu lực ban đầu là ngày 1/5/2024. Tuy nhiên sau đó, luật được điều chỉnh thời điểm thực thi sang ngày 1/5/2025. Đến ngày 25/3/2025, Hội đồng Bộ trưởng thông qua dự thảo tiếp tục lùi thời hạn, nhằm tạo thêm thời gian chuẩn bị hệ thống và nguồn lực thực hiện. Luật sửa đổi ngày 4/4/2025 được công bố ngày 24/4/2025, ấn định ngày hiệu lực mới là 1/1/2027.

Theo luật sửa đổi, người từ đủ 18 tuổi được tiến hành tìm kiếm các di tích động sản bị chôn giấu hoặc bị bỏ lại bằng thiết bị điện tử hoặc kỹ thuật khi đáp ứng các điều kiện luật định. Người tìm kiếm phải có sự đồng ý của chủ sở hữu và người đang nắm giữ bất động sản, đồng thời gửi thông báo đăng ký trước khi bắt đầu tìm kiếm thông qua ứng dụng di động do Bộ trưởng phụ trách văn hóa và bảo vệ di sản cung cấp. Hồ sơ phải nêu danh tính người đăng ký, thời gian và phạm vi địa lý tìm kiếm, cùng các cam kết về sự đồng ý của chủ đất, độ tuổi và nghĩa vụ khai báo hiện vật. Việc đăng ký có hiệu lực khi người tìm kiếm nhận được xác nhận và các tuyên bố liên quan phải chịu trách nhiệm hình sự nếu cố ý khai báo sai.

Quy định tìm kiếm cổ vật và những vấn đề đặt ra

Luật cũng quy định những khu vực không được phép tìm kiếm theo cơ chế đăng ký đơn giản này. Các khu vực bị hạn chế bao gồm di tích đã đăng ký hoặc được ghi trong danh mục bảo tồn và phạm vi dưới 10 m tính từ những di tích thuộc diện luật định, di tích được công nhận là biểu tượng lịch sử, công viên văn hóa, khu vực di sản thế giới và vùng đệm, nghĩa trang… Hoạt động tìm kiếm tại vùng biển thuộc Ba Lan vẫn phải tuân theo cơ chế giấy phép riêng. Vì vậy, việc đăng ký qua ứng dụng không thay thế các hạn chế về địa điểm và quyền sử dụng đất.

Về nghĩa vụ sau khi phát hiện hiện vật, luật yêu cầu người tìm thấy vật có dấu hiệu là di tích khảo cổ phải bảo vệ hiện vật, đánh dấu vị trí phát hiện và thông báo ngay cho cơ quan bảo tồn di tích cấp tỉnh có thẩm quyền. Nếu phát hiện ít nhất ba vật nghi là di tích khảo cổ trong phạm vi không quá 100 m2, người tìm kiếm phải thông báo ngay và tạm dừng hoạt động để cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra. Cơ quan bảo tồn phải kiểm tra hiện vật và địa điểm trong vòng 6 ngày kể từ khi nhận thông báo. Và sau khi hoàn tất kiểm tra, cơ quan có 30 ngày để đánh giá hiện vật có phải di tích hay không và thông báo kết quả cùng các bước tiếp theo. Luật cũng quy định chế tài đối với một số hành vi tìm kiếm không đăng ký, tìm kiếm tại khu vực bị cấm hoặc không thực hiện nghĩa vụ khai báo.

Ngoài ra, luật còn quy định người phát hiện di tích khảo cổ trong quá trình tìm kiếm, phát hiện tình cờ hoặc khi tiến hành công việc xây dựng, đào đất có thể được nhận tiền thưởng hoặc giấy chứng nhận nếu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ khai báo tương ứng. Tiền thưởng được áp dụng khi hiện vật có giá trị lịch sử, nghệ thuật hoặc khoa học đặc biệt, trong khi các trường hợp còn lại được cấp giấy chứng nhận. Mức thưởng thông thường không vượt quá 25 lần mức lương tháng bình quân của nền kinh tế quốc dân trong năm trước đó. Trong trường hợp ngoại lệ, nếu hiện vật vừa có giá trị lịch sử, nghệ thuật hoặc khoa học đặc biệt, vừa có giá trị vật chất đáng kể, mức thưởng có thể được nâng lên tối đa 30 lần mức lương bình quân theo đề nghị của cơ quan bảo tồn di tích cấp tỉnh. Tiền thưởng được chi từ ngân sách nhà nước do Bộ trưởng phụ trách văn hóa và bảo vệ di sản quản lý.

Một điểm quan trọng khác là các di tích khảo cổ được phát hiện hoặc thu thập theo cơ chế mới thuộc sở hữu của Kho bạc Nhà nước Ba Lan. Cơ quan bảo tồn di tích cấp tỉnh quyết định nơi lưu giữ, có thể chuyển hiện vật theo hình thức ký gửi tại bảo tàng hoặc tổ chức khác theo quy định. Điều này có nghĩa tiền thưởng không đồng nghĩa với việc người phát hiện được sở hữu hiện vật mà cơ chế khen thưởng và quyền sở hữu tài sản khảo cổ là hai vấn đề pháp lý riêng biệt.

Tuy nhiên, bên cạnh mục tiêu đơn giản hóa thủ tục tìm kiếm và khuyến khích phát hiện cổ vật, việc triển khai cơ chế mới đặt ra hàng loạt vấn đề cần giải quyết, từ khả năng cân đối ngân sách, kiểm soát điều kiện nhận thưởng đến xác minh nguồn gốc và bảo đảm bảo tồn các giá trị khảo cổ.

Nhiều thách thức không đơn giản

Theo ước tính của Bộ Văn hóa Ba Lan, tiền thưởng có thể tiêu tốn tới 3,25 tỷ zloty (1 zloty xấp xỉ 6.700 đồng) trong năm đầu triển khai, trong khi chi phí đánh giá chuyên môn, bảo tồn và lưu trữ có thể phát sinh thêm khoảng 3 tỷ zloty. Tổng chi phí ước tính lên tới 6,25 tỷ zloty, so với ngân sách khoảng 8,61 tỷ zloty của Bộ Văn hóa trong năm tới. Chính phủ Ba Lan từng giải thích việc lùi thời điểm hiệu lực nhằm giúp cơ quan quản lý có đủ thời gian chuẩn bị và hạn chế nguy cơ phát sinh chi tiêu quá mức.

Một vướng mắc khác là nguy cơ khai báo không chính xác nhằm hưởng tiền thưởng. Giới chuyên gia cảnh báo cơ chế này có thể khuyến khích người tìm kiếm khai báo những hiện vật đã phát hiện từ nhiều năm trước, khiến cơ quan chức năng khó xác minh thời điểm phát hiện thực tế. Trong khi đó, việc bảo tồn bối cảnh khảo cổ cũng là thách thức đáng kể, bởi giá trị khoa học của hiện vật không chỉ nằm ở bản thân đồ vật mà còn ở vị trí, môi trường và mối liên hệ với những phát hiện xung quanh. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng cơ chế xác minh minh bạch, kiểm soát chặt chẽ việc xét thưởng và bảo đảm các hoạt động tìm kiếm không làm tổn hại đến giá trị khoa học của di sản.