Lộ diện hạ tầng ngầm 600 năm trước tại Đàn tế Nam Giao – Thành nhà Hồ

Tại hội thảo “Những phát hiện mới về Khảo cổ học toàn quốc lần thứ 61, năm 2026”, đại diện đoàn khai quật – Thạc sĩ Nguyễn Thắng, Phó trưởng phòng Khảo cổ học Lịch sử, Viện Khảo cổ học – đã báo cáo những kết quả nổi bật của đợt khai quật lần thứ năm tại di tích Đàn tế Nam Giao – Di sản Thành nhà Hồ.

Trước đó, tháng 10/2025, Bộ trưởng Bộ VHTT&DL có quyết định cho phép Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ phối hợp với Viện Khảo cổ học khai quật khảo cổ toàn bộ khu vực nền 4 và nền 5 của Đàn tế Nam Giao.

Thạc sĩ Nguyễn Thắng báo cáo kết quả cuộc khai quật khảo cổ lần thứ 5 tại di tích Đàn tế Nam Giao

Trong đợt khai quật tại khu vực nền đàn 4 và nền đàn 5, đoàn nghiên cứu xác định được các cống nước sử dụng ngói lòng máng. Loại hình cống thoát nước thứ hai được tạo thành từ các viên gạch hình chữ nhật. Đặc biệt là có những đường cống chạy ngầm qua tường bao của khu vực đàn tế.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thắng, sự hiện diện của các dạng cống nước này cho thấy hệ thống thoát nước là một thành phần cần được nghiên cứu trong tổng thể kiến trúc di tích. Việc cống chạy qua khu vực kiến trúc và xuyên ngầm qua tường bao cũng đặt ra những vấn đề đáng chú ý về cách tổ chức hạ tầng, mối liên hệ giữa các công trình và phương thức xử lý nước trong không gian đàn tế.

Tuy nhiên, những dấu tích được phát hiện mới là căn cứ để nhận diện các loại hình và vị trí hệ thống cống. Các kết luận sâu hơn về cách vận hành, quy mô hay hiệu quả thoát nước của toàn bộ hệ thống cần dựa trên các nghiên cứu khảo cổ tiếp theo.

Bên cạnh hệ thống cống, đoàn khai quật còn phát hiện một số mảng nền kiến trúc còn sót lại tại nền đàn 4; những dấu tích tương tự cũng đã được xác định ở một số vị trí thuộc nền đàn 2 và nền đàn 3. Từ đó, nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết nền đàn 4 có thể từng sử dụng gạch để tạo mặt sân.

Các dấu tích cổng cửa và trục đường thần đạo cũng được làm rõ hơn qua đợt khai quật. Khi đặt cạnh hệ thống thoát nước, những phát hiện này góp phần cung cấp thêm dữ liệu về cách tổ chức lối đi, kiến trúc và các hạng mục phụ trợ trong khu di tích.

Phát hiện kiến trúc cổng độc đáo và tổ hợp công trình hơn 800m²

Một phát hiện nổi bật khác là dấu tích kiến trúc cổng có diện tích khoảng 60m². Công trình có kết cấu ba gian nhưng chỉ gồm ba hàng cột. Theo thạc sĩ Nguyễn Thắng, đây là dạng kiến trúc lần đầu được phát hiện tại khu vực Đàn tế Nam Giao. Khi đối chiếu với các mặt bằng kiến trúc đã khai quật trong khu vực nội thành nhà Hồ, nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy kết cấu này có nét khác biệt.

Thạc sĩ Nguyễn Thắng cho biết với cuộc khai quật lần này, dấu tích cổng được làm rõ hơn so với kết quả khai quật năm 2010. Cùng với hệ thống tường bao, phát hiện này giúp xác định phạm vi khu vực nội đàn trên nền đàn 4, qua đó bổ sung căn cứ để nhận diện cấu trúc tổng thể của đàn tế.

Các nhà khảo cổ cũng xác định được một số lớp kết cấu tường tại những vị trí còn dấu tích tương đối rõ. Phần móng có hệ thống gia cố; thân tường sử dụng đá, phía trên có các lớp gạch và vật liệu ngói lợp. Những dấu tích này giúp làm rõ hơn cấu tạo tường bao, đồng thời cho thấy sự kết hợp của nhiều loại vật liệu trong kiến trúc di tích.

Trong phạm vi tường bao, đoàn khai quật còn nhận diện dấu tích móng cột và khoanh định khu vực kiến trúc có diện tích hơn 800m². Đây là khu vực khép kín, có quy mô lớn nhất được xác định trong phạm vi nền đàn.

Từ các dấu tích móng cột, nhóm nghiên cứu bước đầu giả định kiến trúc có thể gồm một công trình chính năm gian ở phía trước, một công trình năm gian với bốn hàng cột ở phía sau và hai dãy kiến trúc hoặc hành lang ở hai bên.

Những phát hiện mới trong lần khai quật khảo cổ này góp phần hé lộ cách tổ chức kiến trúc và hạ tầng của một công trình nghi lễ hoàng gia hơn 600 năm trước.

Từ kết quả khai quật, nhóm nghiên cứu đề xuất xem xét việc bảo tồn, phục dựng một số hạng mục đã có căn cứ khảo cổ tương đối rõ.

Cuộc khai quật khảo cổ nền đàn 4 và nền đàn 5 tại di tích Đàn tế Nam Giao trong 2 năm 2025-2026. Ảnh: Viện Khảo cổ học

Nhận diện toàn cảnh Đàn tế Nam Giao sau 5 đợt khai quật

Đàn tế Nam Giao tọa lạc trên sườn tây – nam núi Đốn Sơn (xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa) với diện tích khoảng 4,3ha, gồm 5 cấp nền kết cấu từ cao xuống thấp theo địa thế phong thủy “tàng phong tụ khí”.

Theo sử sách, đàn tế do vua Hồ Hán Thương cho khởi công xây dựng vào tháng 8 năm Nhâm Ngọ (1402) nhằm tổ chức các nghi lễ tế cáo trời đất – nghi lễ quan trọng bậc nhất của vương triều Hồ.

Từ năm 2004 đến năm 2026, Viện Khảo cổ học phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ – Sở VHTTDL tỉnh Thanh Hóa đã thực hiện 5 đợt khai quật.

Trong đó, đợt khai quật lần thứ năm (2025 – 2026) tại cấp nền 4 và cấp nền 5 với 94 hố khai quật, tổng diện tích 9.909 m2 đã làm sáng tỏ về quy mô, kết cấu, ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống.

Tổng hợp qua các đợt khai quật, đã nhận diện được tổng thể về mặt bằng kiến trúc của toàn bộ đàn tế Nam Giao trên cả 5 cấp nền. Trong đó, về di tích đã xác định được các kiến trúc Trai Cung, Giếng Vua, đường Thần Đạo, cổng tam quan (cổng thứ 5) với kết cấu 3 gian, hệ thống thoát nước. Nhiều di vật vật liệu kiến trúc, đồ gốm men, đồ sành có niên đại từ thời Trần đến thời Hồ được phát hiện, phản ánh sự kế thừa liên tục.