Chống ngập đô thị: Vì sao đường mới, khu đô thị mới vẫn có thể ngập?

Sau trận bão số 10 và 11 (2025), Hà Nội xác định các nguyên nhân chính gây ngập úng, trong đó có nguyên nhân do hạ tầng các khu đô thị mới không khớp nối; và duy tu quản lý còn hạn chế. Ảnh: Chinhphu.vn

Đường mới không đồng nghĩa thoát nước tốt hơn

Đường mới, khu đô thị mới thường được kỳ vọng mang lại diện mạo hiện đại, cải thiện giao thông và chất lượng sống. Thế nhưng, sau những trận mưa lớn, hình ảnh đường ngập, nước tràn vào khu dân cư vẫn xuất hiện tại nhiều đô thị. Điều này đặt ra câu hỏi: Vì sao hạ tầng được đầu tư mới nhưng khả năng chống ngập chưa theo kịp tốc độ phát triển?

Tại TP.HCM, ngày 10.10.2026, Phòng Cảnh sát giao thông cảnh báo 122 điểm có nguy cơ ngập trên địa bàn thành phố. Trong đó, 83 điểm được xác định có nguy cơ ngập do mưa lớn, nước không thoát kịp; các điểm còn lại liên quan đến những nguyên nhân khác, trong đó có triều cường. Thực tế này cho thấy ngập đô thị không chỉ là vấn đề của những tuyến đường cũ, mà còn là bài toán quản lý nước trên phạm vi rộng hơn.

Một con đường mới có thể được thiết kế rộng hơn, mặt đường tốt hơn nhưng vẫn ngập nếu hệ thống cống không đủ khả năng tiếp nhận nước mưa hoặc nước không thể thoát nhanh ra các kênh, sông, hồ và trạm bơm. Nói cách khác, chất lượng mặt đường không thể thay thế năng lực của toàn bộ hệ thống thoát nước.

Tương tự, một khu đô thị có hệ thống cống riêng vẫn có nguy cơ ngập nếu điểm đấu nối với mạng lưới chung chưa hoàn thiện, công trình thoát nước chưa được đưa vào vận hành đồng bộ hoặc khu vực tiếp nhận nước đã quá tải. Khi đó, nước mưa không chỉ gây ngập trong khu đô thị mà còn có thể ảnh hưởng đến những khu dân cư lân cận.

Phố Liễu Giai, phường Ba Đình, Hà Nội sau trận mưa lớn ngày 30.9.2025. Ảnh: Tuấn Đông

Tại Hà Nội, trong chỉ đạo về khắc phục các điểm nghẽn úng ngập ban hành tháng 5.2026, thành phố yêu cầu kiểm tra, giám sát hệ thống thoát nước tại các khu đô thị chưa hoàn chỉnh, chưa bàn giao; đồng thời đôn đốc chủ đầu tư hoàn thiện hệ thống thoát nước, hồ điều hòa và kết nối với mạng lưới chung. Đây là yêu cầu quan trọng, bởi một khu đô thị không thể được xem là hoàn thiện chỉ bằng nhà ở, đường nội bộ và cảnh quan nếu hạ tầng thoát nước chưa đáp ứng yêu cầu vận hành.

Vấn đề cốt lõi vì thế không nằm ở việc có thêm bao nhiêu kilômét đường hay bao nhiêu khu đô thị mới, mà ở chỗ các công trình ấy có được đặt trong một hệ thống hạ tầng đồng bộ hay không.

Đô thị càng bê tông hóa, nước càng khó tìm đường thoát

Một nguyên nhân quan trọng khác là quá trình đô thị hóa làm thay đổi bề mặt tự nhiên. Đất, vườn cây, bãi trống và nhiều khu vực có khả năng thấm nước dần được thay bằng đường nhựa, sân bê tông, mái nhà và các công trình xây dựng. Khi mưa xuống, lượng nước thấm trực tiếp vào đất giảm, trong khi nước chảy tràn trên bề mặt tăng lên.

Nếu hệ thống cống, kênh dẫn, hồ điều hòa và trạm bơm không được tính toán phù hợp với lượng nước gia tăng, nguy cơ quá tải sẽ xuất hiện. Trong điều kiện mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, nước có thể dồn về các điểm thấp nhanh hơn khả năng tiêu thoát.

Cần phân biệt giữa việc xây dựng công trình thoát nước và việc tạo không gian để chứa, điều tiết nước. Cống lớn hơn, trạm bơm mạnh hơn có thể giúp tăng khả năng tiêu thoát, nhưng không thể giải quyết triệt để nếu nước mưa từ nhiều khu vực cùng dồn về một hệ thống vốn đã quá tải. Bảo vệ hồ, ao, kênh mương và hành lang thoát nước vì vậy có ý nghĩa không kém việc đầu tư công trình mới.

Ảnh: Tuấn Đông

Trong kế hoạch chống úng ngập mùa mưa năm 2026, Hà Nội đặt mục tiêu phát huy hệ thống hiện có, đưa nước nhanh về các nguồn tiêu và trạm bơm đầu mối; đồng thời rà soát các điểm ngập, cải thiện hệ thống thoát nước và xem xét phát triển hồ điều hòa. Thành phố cũng yêu cầu sử dụng vật liệu có khả năng thấm nước tốt khi xây dựng, cải tạo hè, đường, công viên và vườn hoa.

Định hướng này cho thấy chống ngập cần chuyển từ tư duy chỉ tập trung thu gom, bơm thoát nước sang kết hợp nhiều giải pháp: giữ nước tại chỗ, tăng khả năng thấm, điều tiết dòng chảy và tiêu thoát có kiểm soát. Những khu vực có điều kiện có thể bố trí vườn mưa, bề mặt thấm nước, hồ điều hòa hoặc không gian công cộng có khả năng tạm thời chứa nước khi mưa lớn.

Cùng với đó, cao độ nền của đường mới và khu đô thị mới cần được kiểm soát theo quy hoạch. Nếu một khu vực được tôn nền nhưng không tính toán hướng thoát nước và tác động đến vùng lân cận, dòng chảy tự nhiên có thể bị thay đổi. Nước không biến mất mà có thể chuyển sang khu vực thấp hơn, khiến nơi khác phải gánh thêm nguy cơ ngập.

Đó là lý do quy hoạch chống ngập không thể chỉ giới hạn trong ranh giới của một dự án. Một khu đô thị có thể có hệ thống thoát nước riêng, nhưng hiệu quả thực sự vẫn phụ thuộc vào lưu vực mà nó nằm trong đó, địa hình xung quanh và khả năng tiếp nhận của toàn hệ thống.

Chống ngập phải bắt đầu từ quy hoạch và trách nhiệm vận hành

Ngập đô thị có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân cùng lúc: mưa vượt khả năng thiết kế, triều cường, hệ thống thoát nước chưa đồng bộ, công trình đang thi công hoặc dòng chảy bị cản trở. Vì vậy, không thể quy mọi trường hợp ngập cho một nguyên nhân duy nhất. Nhưng chính sự phức tạp ấy càng đòi hỏi quy hoạch và quản lý hạ tầng phải được thực hiện trên cơ sở tổng thể.

Một mặt, các đô thị cần tiếp tục đầu tư cống, trạm bơm, hồ điều hòa và những công trình đầu mối. Mặt khác, phải kiểm soát chặt việc san lấp ao hồ, lấn chiếm kênh mương, xây dựng làm thay đổi hướng thoát nước và đấu nối hệ thống thoát nước của các dự án mới. Công trình đã hoàn thành cũng cần được vận hành, duy tu thường xuyên; những điểm nghẽn phải được xác định rõ nguyên nhân và có phương án xử lý.

Hà Nội đã yêu cầu rà soát các điểm úng ngập, tăng cường giám sát đấu nối thoát nước, bảo vệ sông, mương, hồ, cống và rãnh; đồng thời đẩy nhanh tiến độ các dự án thoát nước. Thành phố cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát cao độ nền khi cấp phép xây dựng, không để việc san lấp ao hồ, kênh mương hoặc thay đổi hướng thoát nước làm phát sinh bất cập mới.

Ảnh: Tuấn Đông

Đối với các dự án đường giao thông và khu đô thị mới, đánh giá hiệu quả không nên chỉ dừng ở tiến độ xây dựng hay diện tích đưa vào khai thác. Khả năng thoát nước của khu vực, mức độ kết nối với hạ tầng chung và tác động đến khu dân cư hiện hữu cần được xem là những tiêu chí quan trọng trong quá trình lập quy hoạch, thẩm định, nghiệm thu và vận hành.

Chống ngập cũng cần được nhìn nhận là nhiệm vụ dài hạn, gắn với thích ứng biến đổi khí hậu và tổ chức không gian đô thị. Không có một công trình đơn lẻ nào có thể giải quyết mọi tình huống mưa lớn, nhưng một hệ thống được quy hoạch đồng bộ, có không gian điều tiết nước và được vận hành tốt sẽ giúp giảm mức độ ngập, rút ngắn thời gian nước rút và hạn chế thiệt hại.

Đường mới hay khu đô thị mới chỉ thực sự nâng cao chất lượng sống khi không tạo thêm rủi ro cho chính nơi đó và những khu vực xung quanh. Bởi vậy, thước đo của phát triển đô thị không chỉ là những công trình hiện đại được xây lên, mà còn là khả năng bảo đảm an toàn cho người dân khi mưa lớn xảy ra.